فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٧٩ - جدال تعبّد و تعقّل در فهم شريعت (١) مسعود امامى
امّا عمر در مخالفت با انجام عمره در ماههاى حج، انگيزهاى اقتصادى داشت و سود مالى اهل مكه را در نظر مىگرفت؛ زيرا اگر مردم سرزمينهاى دور از مكه مىتوانستند عمره و حج خود را در ماههاى حج به جا آورند، به طور معمول به دو بار مسافرت به مكه و يا اقامت طولانى در آن شهر نيازى نداشتند و همين امر سبب مىشد كه اهل مكه كه فاقد درآمد كشاورزى و دامدارى بودند و مهمترين درآمد آنها از اقامت حاجيان در مكه تأمين مىشد، از سودى قابل توجه محروم گردند. او در بيان علّت احياى سنّت دوران جاهليت در منع از انجام عمره در ماههاى حج مىگويد:
... ساكنان اين شهر (مكه) نه دامدارى دارند و نه كشاورزى و بهار مالى آنها تنها هنگامى است كه مسافران به اين شهر وارد مىشوند. (٢٩)
ب. عمر بن خطاب داراى اجتهادها واستنباطهاى غائله برانگيز ديگرى نيز بود. او در زمان خلافتش لشكر كشىهاى بسيار كرد و سرزمينهاى فراوانى را به دست مسلمانان فتح نمود و دستور داد كه جمله «حىّ على خير العمل» از فصول اذان حذف شود، زيرا بر اين باور بود كه پيام اين جمله كه دعوت به نماز است و آن را بهترين اعمال مىشمارد، سبب كوتاهى مردم در جهاد مىگردد و آنان را به بهانه نماز، از جهاد باز مى دارد:
عكرمه مىگويد: به ابن عباس گفتم: چرا «حى على خيرالعمل» از اذان حذف شد؟ او گفت: عمر مىخواست مردم به بهانه نماز، جهاد را ترك نكنند و از اين رو اين جمله را از اذان حذف كرد. (٣٠)
از جابر بن عبداللّه و عبداللّه بن عمر نيز همين گونه نقل شده است (٣١)و در روايتى آمده
(٢٩) كنز العمّال، ج٥، ص١٦٤.
(٣٠) همان.
(٣١) علل الشرايع، ج٢، ص٣٦٨؛ بحارالانوار، ج٨١، ص١٤٠.