تحليل ديدگاه‌هاى پديد آورندگان اين اختلاف مذهبى در صدر اسلام صرف نظر كرده و تنها به عنوان نمونه به تحليل نگرش يكى از معاصران كه به دور از انگيزه‌هايى آن گونه، به داورى در اين زمينه پرداخته، بسنده مى‌كنيم.

عبدالكريم سروش دو مذهب شيعه و سنّى را دو پاسخ به دعوت پيامبر(ص) ـ نه محصول توطئه اين و آن ـ و لازمه بسط تاريخى اسلام مى‌داند كه اينك به تماميت رسيده‌اند و در قالب‌هاى تاريخى و ايدئولوژيك شان منجمد شده‌اند. از اين رو، بيش از اين، نزاع كردن بر سر آنها نارواست و آنها كه روزى لازمه و نتيجه هويت سيّال مسلمانان بودند، اينك علامت هويت ركود يافته آنان هستند. (٩)

(٩) شهرستانى (م٥٤٨) متكلم بزرگ اهل سنّت، داورى حيرت انگيزى در اين زمينه دارد. او مقدمتاً مى‌گويد: ريشه شبهاتى كه در اعصار بعد واقع شد همان شبهاتى است كه مخالفان پيامبر(ص) اعم از كفار و ملحدان و بخصوص منافقان در زمان آن حضرت پديد آوردند و بدين طريق راه را براى سرپيچى از فرمان او بازكردند. سپس به ذى الخو يصره مثال مى‌زند كه چگونه وقيحانه و جسورانه به پيامبر(ص) كه مشغول تقسيم مالى بود، گفت: عادل باش اى محمد كه مى‌بينم عدالت را رعايت نمى‌كنى! شهرستانى مى‌گويد: كسى كه اعتراض بر امام عادل مى‌كند خارجى و باغى مى‌گردد، پس اعتراض بر پيامبر(ص) سزاوارتر است كه او را از امت اسلام خارج سازد. سپس مثال‌هاى ديگرى از مخالفت برخى اصحاب با پيامبر(ص) مى‌زند و مى‌گويد: اين مخالفت‌ها و اعتراضات در زمانى بود كه پيامبر(ص) در كمال قدرت، شوكت و سلامت بدن بود و منافقان كه كفر و خدعه را در سينه‌هاى خود مخفى كرده بودند،نفاق پنهان خويش را با اعتراض بر پيامبر(ص) آشكار مى‌كردند، پس مخالفت‌هاى آنها همچون بذرى مى‌ماند كه اينك از آن، فرقه‌هاى گوناگون و شبهات گمراه كننده روييده است. ناگهان شهرستانى همه اين مقدمات خويش را فراموش مى‌كند و مخالفت‌هاى صريح برخى از اصحاب را ـ كه وى به آنها عشق مى‌ورزد و پيشواى خود مى‌شمارد ـ با شخص پيامبر(ص)، به مخالفت ميان صحابه تفسير مى‌كند! او مى‌گويد: اما اختلافاتى كه به هنگام بيمارى پيامبر (ص) و بعد از رحلت آن حضرت ميان اصحاب واقع شد، جملگى اختلافاتى اجتهادى بودند كه مقصود همه آنها برپايى شريعت و استمرار راه دين بوده است!سپس براى نمونه، روايت بخارى را در سرپيچى عمر از درخواست رسول خدا(ص) نقل مى‌كند. اختلاف ديگر را در همان اوان، در هنگامى مى‌داند كه پيامبر(ص) صريحاً فرمود: همگى به سپاه اسامه ملحق شويد كه هركس سرپيچى كند مورد لعنت خداوند است. گروهى گفتند: مى‌بايست فرمان پيامبر(ص) را بى چون و چرا اطاعت كرد و گروهى ديگر (از جمله ابوبكر و عمر) گفتند: بيمارى بر پيامبر(ص) سخت گشته و دلهاى ما طاقت جدايى از او را ندارد، پس به سوى سپاه اسامه نمى‌رويم تا ببينيم وضعيت پيامبر(ص) چه خواهد شد. او سپس مثال‌هاى ديگرى مى‌زند و مسئله امامت بعد از پيامبر(ص) را به عنوان پنجمين و مهم‌ترين مثال در اختلاف اجتهادى اصحاب ذكر مى‌كند. (الملل و النحل، ج١، ص٢٢).