اشاعره توانستند با ارائه چهره‌اى ميانه رو، از صولت واقتدار دو مكتب معتزله و اهل حديث بكاهند و قرن‌هاى متمادى نخستين ميدان دار منازعات كلامى باشند، تا اين كه احمد بن تيميه (م ٧٢٨) پا به عرصه كلام اهل سنت نهاد و با ضميمه كردن برخى عقايد خاص خود به بعضى باورهاى اهل حديث و حنابله، در صدد احياى اين مكتب در چهره‌اى جديد برآمد. انديشه‌هاى ابن تيميه اگر چه در آن عصر مورد استقبال واقع نشد و نتوانست طى قرون متمادى نقش تأثير گذارى در تاريخ انديشه اسلامى ايفا كند، اما در سده‌هاى اخير، محمد بن عبدالوهّاب (م١٢٠٧) با مساعدت برخى رؤساى قبايل حجاز توانست افكار ابن تيميه را زنده كند و با بهره‌گيرى از قدرت سياسى، آن را ميان طوايفى از اهل سنت، بخصوص ساكنان جزيرة العرب توسعه دهد و پايه گذار مكتب وهابيت شود.

در اين ميان، كلام شيعى راه متفاوتى را پيمود و در شكل‌گيرى و تكوين خود بيشترين تأثير را از تعاليم امامان معصوم(ع) گرفت و از اين رو با هيچ يك از مكتب‌هاى كلامى اهل سنّت هم خوانى كامل پيدا نكرد؛ هر چند كه كلام شيعه به علّت گرايش نسبى به جنبش عقل گرايى، بيش از همه ـ در ميان مكتب‌هاى كلامى اهل سنّت ـ به مكتب اعتزال شباهت و قرابت داشته است.

نتيجه اين گزارش بسيار موجز از سير پيدايش مهم‌ترين مذاهب كلامى اين است كه اختلاف اصلى اين مذاهب و فراز و فرود آنها در تاريخ انديشه اسلامى، عمدتاً برخاسته از دو گرايش تعبّد گرايى و عقل گرايى در فهم دين بوده است و شيعه نيز اگرچه ريشه جدايى اش از اهل سنّت، مسئله امامت بوده، ولى در بسيارى از باورهاى اعتقادى خود، از يكى از اين دو گرايش متأثّر بوده است. (٢٠)

داستان نزاع تعبد گرايى و عقل گرايى در فهم دين با ورود فلسفه و عرفان يونان و برخى از ملل و اديان ديگر به حوزه انديشه اسلامى و در پى آن ظهور شخصيت‌هايى

(٢٠) ابوالحسن اشعرى، الابانه، باب دوم: «قولنا الّذي نقول به و ديانتنا التي ندين بها: التمسك بكتاب ربّنا عزّوجلّ و بسنّة نبيّنا(ص) و ما روى عن الصحابة و التابعين و ائمة الحديث و نحن بذلك معتصمون و بما كان يقول به ابو عبداللّه‌ احمد بن محمد بن حنبل ـ نضّراللّه‌ وجهه و رفع درجته و اجزل مثوبته ـ قائلون و لمن قوله مجانبون لأنه الامام الفاضل و الرئيس الكامل الذي أبان اللّه‌ به الحق و دفع به الضلال و أوضح به المنهاج وقمع به بدع المبتدعين و زيغ الزائغين و شكّ الشاكّين فرحمة اللّه‌ عليه من امام مقدم و جليل معظم و كبير مفهم و على جميع أئمّة المسلمين»؛ به نقل از «بحوث في الملل و النحل»، ج١، ص١٧٠.