ناگفته نماند كه ممكن است انگيزه بسيارى از قرائت‌هاى گوناگون كه از تاريخ ظهور اين دورويكرد ذكر خواهيم كرد در واقع مخالفت با دين و عدم سرسپردگى اعتقادى و عملى و تسليم كامل در مقابل آن باشد، ولى چون در اين نوشتار درصدد داورى پيرامون نيّت پديد آورندگان مذاهب و انديشه‌هاى مختلف در فهم دين نيستيم و تنها به ظهور اين دو گرايش در فهم آنان از دين مى‌پردازيم، تمام اين موارد را بدون هيچ قضاوتى پيرامون هدف و انگيزه آفرينندگان اين دو رويكرد، به طور يكسان ذكر خواهيم كرد.

يكى از مهم‌ترين سرچشمه‌هاى اختلاف در تفسير متون دينى بعد از رحلت پيامبر خدا(ص) اقتضائات حكومتى و مصلحت انديشى‌هاى حاكمان بوده است. برخى از خلفا در برخورد با مسائل گوناگون مربوط به حكومت و براى حل مشكلات پيش روى، بر اساس درك بشرى خود، تفسيرهاى متفاوتى از دين به دست مى‌دادند كه مغاير با فهم عمومى اصحاب و مسلمانان بود و به دليل برخوردارى از اقتدار خلافت، نه تنها مى‌توانستند چنين تفسيرهايى را بى محابا عرضه كنند، بلكه آن را به عنوان قانون لازم الاجراء بر همه مسلمانان تحميل مى‌كردند.

(٢١) براى مطالعه بيشتر در زمينه سير پيدايش و تحوّل مذاهب كلامى در اسلام مراجعه شود به: مجموعه شش جلدى «بحوث في الملل و النحل» تأليف آية اللّه‌ جعفر سبحانى.