نخستين اشتغال علمى ابو حنيفه در دوران تحصيل، علم كلام بود. خود مى‌گويد: «آن قدر در اين علم غوطه ور شدم كه زبانزد اهل علم گرديدم». (٤٧)ترديدى نيست كه آموخته‌هاى كلامى ابوحنيفه در آن دوران كه بيشتر متأثر از كلام معتزله بود، در پرورش انديشه عقل گراى او مؤثر بوده است.

فقه حنفى در طول تاريخ فقاهت اهل سنّت، به علّت گرايش به جريان عقل گرا، مهم‌ترين نماينده اصحاب رأى و بلكه گاهى مترادف آن گرديد. در اين مذهب فقهى، قياس هر چند در فرض فقدان نصّ و با حدود و شرايطى پذيرفته شده است، اما در روند استنباط احكام شرعى، نقشى بسيار مؤثر دارد. البته قياس در سه مذهب فقهى ديگر اهل سنّت نيز اجمالاً پذيرفته شده، ولى در هيچ يك از آنها جايگاهى به مانند جايگاه خود در فقه حنفى نيافته است. پذيرش قياس در واقع ادعا بر توانايى عقل در كشف علل احكام الهى يا برخى از آنها، و سرايت حكم به موضوع‌هاى ديگر به جهت اشتراك در آن علت است؛ از اين رو، ميزان بهره مندى از قياس، به عنوان يكى از دلايل فقهى، نشان از درجه ميل به جريان عقل گرا دارد.

استحسان نيز يكى ديگر از ادله فقهى است كه در فقه حنفى جايگاه بلندى دارد. در استحسان ـ بنابر برخى از تعاريف (٤٨)ـ فقيه با اشراف بر قواعد عمومى فقه و آگاهى از روح شريعت، مانع از به كارگيرى بى حد و مرز ادله مى‌گردد و با مهار آن در چارچوب شريعت، نظامى هماهنگ از مقررات دينى را ارائه مى‌دهد. پذيرش اين دليل نيز گوياى احاطه انديشه بشرى بر حدود و مرزهاى كلان دين است.

در نهايت، عرف كه همان بناى عقلا است، دليل معتبر ديگرى در فقه حنفى است كه در صورت عدم مخالفت با نصوص شرعى، مى‌تواند بيانگر مقررات شريعت باشد و

(٤٧) سنن الدارمي، ج١، ص٦٦؛ الطبقات الكبرى، ج٦، ص١٠١؛ ذمّ الكلام وأهله، ج٢، ص٢٠٣ و ج٣، ص٥.
(٤٨) تاريخ بغداد، ج١٣، ص٣٣٣.