اما مركزيت اصحاب حديث، گرايش مقابل اصحاب رأى، در مدينه قرار داشت. (٤٩)آنان با تكيه بر پايبندى به ظواهر نصوص و پرهيز از تأويل و برداشت درايى و تحليل عقلى كتاب و سنّت، راه خود را كم و بيش از اصحاب رأى جدا كرده بودند.

تمايز ميان اين دو گرايش كه دقيقاً نمايندگان نگرش عقل گرا و تعبد گرا در عصر خود بودند، در بسيارى از موارد به سبب نسبى بودن مفهوم اين دو اصطلاح، دشوار است؛ زيرا روش‌هاى گوناگون اين دو ديدگاه، طيف‌هايى متنوّع از مجموعه‌اى به هم پيوسته‌اند كه اختلافات آنان در كار برد رأى و حديث تنها امرى نسبى است. از اين رو متعصّب‌ترين فقيهان شناخته شده از اصحاب حديث، هيچ گاه كاربردى محدود براى رأى را انكار نكرده و تند روترين فقيهان رأى گرا نيز هرگز خود را مجاز به مخالفت با احاديث معتبر ندانسته‌اند و همين امر ترسيم مرزى دقيق ميان اين دو گروه را ناممكن ساخته است.

مالك بن انس (م١٧٩) شخصيت برجسته اصحاب حديث در سده دوم كه فقه مدينه را تحت تأثير نفوذ علمى خود قرار داده بود، در كنار اوزاعى (م١٥٧) سرشناس‌ترين فقيه اين گرايش درشام، جبهه مقابل اصحاب رأى را در آن دوران شكل دادند. فقه مالك و اوزاعى با همه تفاوت هايى كه با فقه عراق داشت، در عين حال جريانى معتدل در ميان اصحاب حديث بود؛ تا آنجا كه ابن قتيبه، از صاحب نظران متأخر از اصحاب حديث، نام مالك و اوزاعى را در كنار ابوحنيفه، ذيل عنوان فقيهان رأى گرا آورده است. (٥٠)

مالك نيز همچون ابوحنيفه فرزند مكتب فقهى سرزمين خود بود. مدينه پيش از ظهور علمى مالك، به شدّت متأثّر از تعليمات تابعينى همچون سعيد بن مسيّب (م٩٤)، از پايه گذاران مكتب اهل حديث بود. از اين رو گفته‌اند كه بنيان گذار مكتب عراق (اصحاب رأى)

(٤٩) براى آشنايى با تعاريف مختلف استحسان و قياس در مذاهب چهارگانه اهل سنت مراجعه شود، به كتاب «فقه و قياس» تأليف سيد احمد مير خليلى.
(٥٠) براى مطالعه در زمينه اصحاب حديث و اصحاب رأى مراجعه شود به دو مقاله به همين نام‌ها و نيز مقاله اجتهاد در دائرة المعارف بزرگ اسلامى، ج٩، ص١٢٦ و ١١٣؛ ج٦، ص٥٥٩.