خلاصه حتى شهيد هم كه در كتاب دروس، فروع بسيارى در كتاب حج ذكر كرده، به چنين سخنى از غير سلاّر برنخورده است. وى در زمينه تتبّع بسيارش در كتاب حج نوشته است:

وقد أتينا منه بحمد اللّه‌ في هذا المختصر ما لم يجتمع في غيره من المطوّلات، فللّه الشكر على جميع الحالات. (٩٢)

استدراك

در نكته ٤٢ (در شماره ٤٢ مجله) به رجوع مرحوم آية اللّه‌ حاج آقا حسين بروجردى ـ قدّس سرّه ـ از نظرش مبنى بر عدم جواز بقا بر تقليد ميت اشاره شد. اخيراً به متن سخن ايشان در اين باره در كتاب «أنيس المقلّدين في أحكام الدين» كه طبق فتاواى معظّمٌ له در سال ١٣٦٦ ق / ١٣٢٦ ش و در تهران به همت كتابفروشى اسلاميه چاپ شده است برخوردم. ايشان در اين كتاب نوشته‌اند:

حقير سابقاً قايل بوده‌ام به عدم بقاء بر تقليد ميّت مطلقاً، و بعد از تجديد نظر جواز آن در مسائلى كه اخذ شده و عمل به آنها شده در حال حيات، و بعد از موت هم عدول به سوى حىّ نشده، خالى از قوّت نيست، اگر چه خلاف احتياط است. امّا مسائلى كه اخذ نشده از ميت در حال حيات، يا عمل به آنها نشده، يا آن كه بعد از موت عدول به حىّ شده، بقا را در آنها جايز نمى‌دانم.

(٩١) المراسم، ص ١١٧.
(٩٢) الدروس الشرعيه، ج١، ص٤٩٢ و ٤٩٣.