اشكال اوّل:از آن جا كه كلينى(ره) اين توقيع را در كتاب كافى نياورده مى‌فهميم كه اين حديث به نظر وى معتبر نبوده است؛ زيرا اگر معتبر بود حتماً آن را در كتاب كافى ـ كه در آن، احاديث صحيح از صادقين(ع) و سننى را كه مورد عمل است آورده ـ نقل مى‌كرد. اين سخن كه كلينى(ره) به خاطر تقيه آن را در كتابش نقل نكرده درست نيست؛ چون خيلى از توقيعات دربسيارى از كتاب‌ها نقل شده و اين توقيع نيز در كتاب‌هاى ديگر نقل گرديده است.

پاسخ:١. اين كه علت عدم نقل اين حديث توسط كلينى(ره) تقيه نبوده است ـ چون اين توقيع و غير آن در بقيه كتاب‌ها مانند «كمال الدين» شيخ صدوق(ره) و «الغيبة» شيخ طوسى نقل شده است ـ سخن درستى نيست؛ زيرا تقيه ممكن است در يك زمان نسبت به شخصى، محقَّق باشد ولى نسبت به شخصى ديگر در زمانى ديگر وجود نداشته باشد، پس مقايسه زمان كلينى(ره) با دوران صدوق(ره) و يا دوران شيخ طوسى(ره) درست نيست.

٢. مرحوم كلينى در زمان غيبت صغرا مى‌زيست و ارتباط او با امام مهدى (عج) از طريق سفيرانش ممكن بود، اما دوران زندگى شيخ صدوق(ره) ـ كه هم عصر با شيخ مفيد(ره) بود ـ در ابتداى غيبت كبرا بود و در آن زمان همه سفيران فوت كرده بودند و حساسيّت سياسى كه پيرامون امام مهدى (عج) وجود داشت در عصر شيخ صدوق(ره) كم شده بود، علاوه بر اين كه در عصر شيخ صدوق(ره) (م ٣٨١ هـ . ق) اوضاع سياسى اجتماعى تغيير يافته بود به طريق اَولى در عصر شيخ طوسى(ره) (م ٤٦٠ هـ . ق) حساسيت و خطر كمترى در باره اعتقاد به مهدويت و ارتباط با آن حضرت وجود داشت.

٣. آوردن توقيع در كتاب كافى ـ كه زياد در دسترس مردم بود ـ سبب مى‌شد كه به زودى به دست خليفه عباسى برسد و او بفهمد كه تنها راه دسترسى به امام مهدى(ع) شخص محمد بن عثمان بن سعيد عمرى است. بنابراين نقل توقيع در كتاب با حكمتى كه در مسئله غيبت امام(ع) وجود دارد منافات داشت؛ چون در روايات فراوانى آمده كه آن