«علم اصول، عبارت است از فلسفه شريعت... كه در آن علم، حقيقت، صحت و فساد، منفعت و مضرت و علل تشريع احكام، بيان مى‌شود و البته شخصى كه اين علم را بخواند، بايد بر وضع قوانين و اجراى مدنيّت در عالم، قادر گردد». (٧٢)

١١. انفتاح باب اجتهاد

اهداف مترقى سيد جمال در رشد و تعالى مسلمانان و بازگشت شوكت و عزت صدر اسلام، او را وا مى‌داشت كه از همه مقدمات لازم براى اين منظور بهره‌گيرد. انديشه انسداد باب اجتهاد كه حاكميت بى چون و چرايى بر چهار مذهب فقهى اهل سنّت يافته بود، يكى از مهم‌ترين موانع رسيدن به اهداف بلند سيد بود. پاى بندى به رأى فقيهان جايز الخطايى كه صدها سال قبل در بستر فرهنگى زمان و مكان خود به اجتهاد از كتاب و سنت پرداخته‌اند و بستن راه هر گونه تفكر و فهم جديد از دين و شريعت و محو خلاقيّت‌ها و استنباط‌هاى نوين، مانعى اساسى در پويايى دين و پاسخگويى آن به پرسش‌هاى نوپيدا خواهد بود، از اين رو سيد هم رأى با فقاهت شيعه به دفاع سرسختانه از انفتاح باب اجتهاد پرداخت و شجاعانه در مقابل اين تعصّب جاهلانه ايستاد.

«مسدود بودن باب اجتهاد به چه معنى است؟ و دليل مسدود بودن آن كجاست و كدام رهبر دينى تفقه در دين را ممنوع كرده است؟ ما وظيفه داريم از تفكر خود در فهم قرآن و احاديث بهره‌گيريم و براى مشكلات، از آن استفاده جوييم و اگر رهبران مذاهب چهارگانه اهل سنّت، امروز زنده بودند، آنان نيز به استنباط احكام جديد مى‌پرداختند. اين رهبران بزرگ دينى، با همه علومشان بر همه اسرار قرآن دست پيدا نكردند و دانش آنان در كنار قرآن و سنّت بسان قطره‌اى از درياست و مانع نمى‌شود كه ما نيز از دانش خويش، براى حلّ مشكلاتمان از قرآن و سنّت بهره‌گيريم و در مسائل جديد و رخدادهاى نوظهور به اجتهاد پردازيم». (٧٣)

(٧٢) همان.
(٧٣) خاطرات جمال الدين الافغاني الحسيني، ص١٦٥ به نقل از سيد جمال، جمال حوزه‌ها، ص٢٥٨ ـ ٢٦٠.