«سبحان اللّه‌، قاضى عياض به اندازه عقل و فهم خود كه متناسب زمانش بوده سخن گفته است. آيا ديگرى حق ندارد سخنى كه به حق و حقيقت نزديكتر و بهتر از گفتار قاضى عياض باشد، بگويد؟ اگر قاضى عياض و ديگران حق داشته‌اند، گفته‌هاى كسانى را كه مقدم بر آنها بوده‌اند ردّ كنند، پس چرا ما حق نداشته‌باشيم آنچه را استنباط مى‌كنيم و موافق مقتضيات زمان ماست بگوييم؟» (٧٤)

شيخ محمد عبده هم كه از دست پروردگان سيد محسوب مى‌شود، با تأثر شديد از سيد، به مبارزه با انسداد باب اجتهاد و مقابله با جمود ورزى و توقف در برابر تفقه ائمه پيشين اهل سنّت، مى‌پردازد و چنين مى‌گويد:

«زندگى اجتماعى انسان داراى تغيير و تحوّل است. امروز در اين حيات بشرى، به معاملات و مسائل مستحدثه‌اى برمى‌خوريم كه زندگى ديروز آن را سراغ نداشته است؛ و اجتهاد است كه تنها وسيله سازش دهنده مسائل جديد زندگى با تعاليم اسلام مى‌باشد. اگر بر همان تعاليم اسلام برخاسته از تفقّه ائمه پيشين توقف شود، جامعه اسلامى، از توجيه اسلامى پديدارهاى نوين و عرضه به روز معارف اسلامى كناره خواهد گرفت و پيشامدهاى زندگى امروزين از نوسازى اسلامى بى بهره مى‌گردند و اسلام در برابر آن روزآمد نمى‌باشد؛ و اين وضع، مسلمين را در زندگى اسلامى شان به عسر و حرج مى‌كشاند». (٧٥)

شيخ محمد عبده با انگيزه و هدف بازسازى مذهبى و طرح نظريه آزادى اجتهاد، فتاواى نوين و تحوّل نظام الازهر، خشم محافظه كاران الازهر را برانگيخت؛ از اين رو آنان وى را به بى

(٧٤) زعماء الاصلاح فى العصر الحديث، احمد امين، ص١١٣، دارالكتب العربى، بيروت به نقل از سيد جمال، جمال حوزه‌ها، ص١١٧.
(٧٥) الاجتهاد و التجديد في التشريع الاسلامي، ص٣٧٧، به نقل از تاريخ عصر الاجتهاد، شيخ آقا بزرگ تهرانى، منشورات مدرسة الامام المهدى(عج)، قم، ١٤٠١.