در پاسخ مى‌گوييم: كتاب الموطّأ، كتابى حديثى است و چه بسا امام مالك، روايتى را نقل كرده؛ ولى مطابق آن فتوا نداده است؛ از اين رو در المدوّنة الكبرى رواياتى به چشم مى‌خورد كه مضمون آن مخالف با رواياتى است كه در الموطّأ آمده است، و كسانى كه به فقه مالكى احاطه دارند، مى‌دانند كه در موارد بسيارى بين فتاواى مالك و رواياتى كه در الموطّأ نقل كرده، اختلاف وجود دارد كه دكتر عبد الحميد در رسالة مختصرة في السدل به اين موارد اشاره كرده است. (٨)

به هر حال، اين سخن مالك (اين كار را در نماز واجب سراغ ندارم) دليل صريحى است بر اين كه عمل اهل مدينه بر خلاف آن بوده؛ زيرا معناى جمله اين است كه «من، اين عمل را از امامانى كه تابعى بوده و دانش را از صحابه دريافت كرده‌اند، سراغ ندارم».

اين، حديثى از طريق اهل سنت بود كه كيفيت نماز پيامبر را بيان مى‌كرد، و وجه دلالتش هم مشخص شد. اكنون به حديثى كه شيعه اماميه نقل كرده‌اند مى‌پردازيم:

ب ـ حديث حمّاد بن عيسى

حماد بن عيسى از امام صادق (ع) نقل كرده كه فرمود:

ما أقبح بالرجل أن يأتى عليه ستون سنة أو سبعون سنة فما يقيم صلاة واحدة بحدودها تامّة!

چه زشت است براى مرد كه شصت يا هفتاد سال از سن او گذشته و يك نماز با تمام حدود آن اقامه نكرده باشد.

حمّاد مى‌گويد: با اين سخن، احساس حقارتى به من دست داد؛ از اين رو گفتم: فدايت شوم! نماز با تمام حدود آن را به من بياموز.

فقام أبو عبداللّه‌ مستقبل القبلة منتصباً فأرسل يديه جميعاً على فخذيه قد ضمّ أصابعه و قرّب بين قدميه حتّى كان بينهما ثلاثة أصابع مفرّجات، و استقبل بأصابع رجليه (جميعاً) لم يحرفهما عن القبلة بخشوع و استكانة، فقال: اللّه‌

(٨) رساله مختصرة في السدل، ص٦ و ٧.