گرديده و اين دگرگونى بسيارى از عرصه‌هاى زندگى فردى و اجتماعى او را متحوّل كرده و بيش از هر چيز بر فهم او از دين ـ كه از جهتى نزديك‌ترين ارتباط را در ميان پديده‌هاى اين جهانى با خداوند دارد ـ اثر گذاشته است.

گاهى برخى از روشنفكران دينى در ايران به نقد اين نگاه جديد پرداخته و آن را نگرشى شرك آلود توصيف نموده و يا ديدگاهى جانبدارانه از خداشناسى سنّتى عرضه كرده‌اند، گاه نيز تحت تأثير همين نگاه، بر انديشه‌هاى رايج و سنّتى خُرده گرفته و بخصوص از تأثير آن بر دانش فقه انتقاد كرده‌اند. بخش‌هاى بعدى اين نوشتار گزارشى مستند از ترديدهاى اين طيف از انديشمندان ميان اين دو ديدگاه است.

الف: تجدّد گرايى و قانون الهى

عبدالكريم سروش سير تحوّلات انديشه خداشناسى در مغرب زمين را با نگاهى خاص تشريح كرده است. به باور او تفكّر فلسفى انديشمندان مسيحى از قرن سيزدهم به بعد زمينه را براى ظهور رنسانس مهيّا كرد. متكلمان مسيحى در قرون وسطى با هدف بسط سلطه مطلقه خداوند بر عالم به تدوين و تنقيح انديشه‌هاى فلسفى سازگار با چنين هدفى اقدام نمودند. يكى از اين نظريات فلسفى نوميناليسم (١)بود. در اين ديدگاه هيچ قانون كلى

(١)Nominalismنوميناليسم يا اصالت تسميه، مكتبى فلسفى در قرون وسطى پيرامون وجود كلّيات استمعتقدين به اصالت تسميه منكر وجود خارجى كليّات بودند و براى آنها واقعيتى جز نام و لفظ قائل نبودند. در مقابل آنها، انديشه رئاليسم (واقع گرايى) بود كه معتقد به وجود واقعيتى خارج از ذهن براى كلّى بود. (مراجعه شود به: مجتهدى، كريم، فلسفه در قرون وسطى، انتشارات امير كبير، تهران، چاپ اوّل ١٣٧٥، ص١٥٥، مقاله «نزاع در مسأله كليات در قرون وسطى». آرثربرت، ادوين، مبادى ما بعد الطبيعى علوم نوين، ترجمه عبدالكريم سروش، انتشارات علمى و فرهنگى، تهران، چاپ چهارم ١٣٨٠، ص١٢٠). اين بحث در ميان انديشمندان مسلمان نيز در حوزه‌هاى مختلف مانند منطق (سبزوارى، هادى، شرح منظومه، (منطق)، چاپ سنگى، ص٢٢)، فلسفه (شيرازى، صدرالدين محمد، الحكمة المتعالية في الاسفار العقلية الاربعة، داراحياء التراث العربى، بيروت، چاپ سوم ١٩٨١، ج١، ص٢٧٣)، اصول (عاملى، جمال الدين حسن، معالم الدين و ملاذالمجتهدين، مؤسسه نشر اسلامى، قم، ص٩٥. قمى، ابوالقاسم، قوانين الاصول، چاپ سنگى، ص١٢٢) و فقه (عاملى، زين الدين، مسالك الافهام إلى تنقيح شرائع الاسلام، مؤسسه معارف اسلامى، ج٦، ص١٣) مطرح بوده است و دانشمندان اسلامى پس از تقسيم كلى به سه قسم: منطقى، عقلى و طبيعى، به بحث پيرامون نحوه تحقق كلى طبيعى در خارج از ذهن پرداخته‌اند. اصطلاح نوميناليسم در عصر جديد معناى ديگرى نيز يافته است و آن عنوان مشتركى است براى نظريه‌هاى گوناگون درشاخه‌هاى مختلف علوم كه مفاهيم را در رشته‌هاى مختلف علمى، كاشف حقيقت و واقعيت نمى‌داند بلكه آنها را مفاهيمى قراردادى مى‌پندارد كه بعد از موفقيت در آزمايش، در جهت كار آمدى علوم به كار گرفته مى‌شوند. اين واژه از معناى اوّل به معناى دوم تغيير كرده است، زيرا گروهى از فلاسفه آنچه را ارزش همگانى مى‌نامند، براى دانش قبول ندارند و به جايى رسيده‌اند كه به دانش، چون زبانى مى‌نگرند كه فقط اجازه مى‌دهد پايدارها را ثبت كنند و دستورهاى عملى و اجرايى را منظّم نمايند (لالاند، آندره، فرهنگ علمى و انتقادى فلسفه، ترجمه غلامرضا وثيق، انتشارات فردوسى ايران، چاپ اوّل ١٣٧٧، ص ٥١٠). سروش دو معناى مختلف نوميناليسم را به هم پيوند داده و در قالب مفهومى مشترك ميان متفكران قرون وسطى و عصر تجدّد مطرح كرده است. ما نيز بدون نقد و ارزيابى چنين رويكردى، بر پايه همين معناى مشترك سخن خواهيم گفت.