و خود كامه و همه كاره بود و از شخصيّت و حرّيت آدمى هيچ باقى نمى‌نهاد (خداى حداكثرى به تعبير كانت) به مبارزه و قيام برخاستند. و به اين ترتيب در اين تمدن اتفاقى افتاد كه در تمدن اسلامى نيفتاد... از رنسانس به اين طرف ورق برگشت و اين برگشتن معادل با ضابطه دار كردن اين جهان بود، حتى گاه خداوند را مقيّد كردن به قوانين علمى و على الخصوص او را ملزم به رعايت حرمت انسان نمودن. با اين همه گرچه نوميناليسم فلسفى در عالم طبيعت باقى ماند و حتى تشديد شد (هيوم و دكارت...) اما در عالم انسانى و حقوق انسان بشدّت طرد گرديد. حقوق بشر بدين معنا كه خداوند براى آدميان حقوق قائل است، هميشه بوده و اديان هم بر آن صحه گذاشته‌اند. اما اين مفهوم كه آدمى واجد حقوقى است كه حتى خداوند هم آنها را نقض نمى‌كند، مفهوم نسبتاً جديدى است». (٣)

انديشه نوميناليسم‌در الهيات مسيحيت شباهت فراوانى به آراى اشاعره (٤)در دو حوزه

(٣) سروش، آيين شهريارى، ص١٦٤.
(٤) «... از ديدگاه اشعرى افعال خداوند سراسر عدل و حكمت است، اما ملاك عادلانه و حكيمانه بودن آنها چيزى جز صادر شد نشان از ذات الهى نيست. اگر فعل خدا عدل دانسته مى‌شود، نه از آن روست كه معيارهاى شناخته انسانها از عدل بر آن صدق مى‌كند، بلكه بايد گفت چنين فعلى عين عدل و ملاك عدل است، زيرا عملى را بايد جور و خلاف عدل دانست كه تجاوز از حدود مقرّر به شمار رود، در حالى كه هيچ حقيقتى فوق ذات خدا و بيرون از ملك او نيست تا بتواند حدى براى فعل او قرار دهد.... همه مباحثى كه اشعرى در باب عدل الهى طرح مى‌كند، بر اين اصل استوار است كه مبانى حاكم بر نيكى و بدى افعال آدميان را نبايد بر فعل الهى جارى دانست. از اين اصل به حسن و قبح شرعى تعبير شده است در برابر حسن و قبح ذاتى يا عقلى... . مطابق اين ديدگاه، همه چيز در جهان مخلوق، به آفرينش ابتدايى و مستقيم خداوند پديد مى‌آيد. اشعرى تصريح مى‌كند كه هيچ عرضى نمى‌تواند از عرض ديگر ناشى گردد و هيچ رويدادى علت و سبب رويدادى ديگر نيست. وى از اين رو نظم متعارفى را كه ميان روابط پديده‌ها حاكم است به عادت تعبير مى‌كند؛ بدين معنا كه خداوند سنّت خويش را در آفرينش بر اين قرار داده است كه همواره در پى خلق پديده‌اى خاص، پديده معين ديگرى را بيافريند، بى آنكه ضرورتى تكوينى قدرت او را محدود سازد... اين ديدگاه وى با نفى حسن و قبح ذاتى مناسبت دارد. در پهنه هستى همچنان كه ذات هيچ چيز داراى آثار وجودى نيست، نيكى و بدى نيز در ذات اشيا نيست و آفريدگارى كه اين اوصاف را بر آنها نهاده، مى‌توانسته است نظام ديگرى [را [براى ارزش اعمال وضع كند. (انوارى، محمد جواد، دائرة المعارف بزرگ اسلامى، مركز دائرة المعارف بزرگ اسلامى، چاپ اوّل ، تهران ١٣٧٩، ج٩، ص٦٢، ٦٥، مدخل اشعرى).