خلاصه اين كه وقتى سخن از رؤيت هلال با تلسكوپ مى‌شود، اگر بدانيم مراد ما حتّى تلسكوپى است كه انسان با آن مى‌تواند فاصله بيش از دو ميليارد سال نورى را ببيند، و با آن مى‌توان چيزهايى را مشاهده كرد كه روشنايى آنها ٠٠٠/٠٠٠/١٠ ١ نورى است كه چشم انسان توانايى ديدن آن را دارد، مسلّماً اين آگاهى، كمك خوبى به استنباط حكم رؤيت با تلسكوپ خواهد نمود.

قسم سوم از موضوعات، موضوعى است كه تصوّر روشن و دقيق از آن، هم به فقيه در امر استنباط حكم كمك مى‌كند و هم به مقلّد در عمل به آن حكم مانند موضوع غنا و موسيقى كه ابهام در آن هم به عمل مقلّد و هم به استنباط مفتى لطمه وارد مى‌آورد. براستى تعابير و تعاريفى مثل «موسيقى مطرب» يا «غنا و موسيقى مناسب مجالس لهو» و مانند آن تا چه اندازه گويا و روشن است؟ بخش مهمى از مشكلات امروز ما در امر غنا و موسيقى، نبود تصوّرى درست و روشن از اين دو موضوع است. واگذارى تشخيص آن به عرف هم مشكلى را حل نمى‌كند. مرحوم علامه شعرانى رحمه اللّه‌ در اين باره گويد:

... و رأيت بعض طلبة العلوم يحيله على عرف المتشرّعة من العجم و غيرهم، و هو واضح البطلان، مع أنّ المتشرّعة تابعون للفقهاء، و الفقهاء لأهل اللغة، فإذا تحيّروا تحيّروا و إذا جزموا جزموا، و العوام أنفسهم يسألون الفقهاء عن معنى الغناء و أمثاله، و إنّما يُحال على العرف فيما يستقلّ استعمالهم غير تابعين للفقهاء... (٤).

اكنون كه به نقش تصور درست و واقعى از موضوع در استنباط فقيه يا عمل مقلّد يا

(٢) مجله نجوم، شماره ٩ (خرداد ١٣٧١)، ص١٥ ـ ١٧، شماره ١٣٧ (مرداد ١٣٨٣)، ص ٢٩، شماره ١٤١ (آذر ١٣٨٣)، ص ٥، شماره ١٤٦/١٤٥ (فروردين و اردبيهشت ١٣٨٤) ص ٩، شماره ١٤٧( خرداد ١٣٨٤)، ص ٧ و فرهنگنامه، ج٩، ص٣٠٨ ـ ٣١٢، مدخل «تلسكوپ».
(٣) ظاهراً مراد از رؤيت در روايات رؤيت هلال، رؤيت ناظر زمينى است و نه فضايى. بنابراين، از اين جهت نيز ـ علاوه بر برخى جهات ديگر ـ رؤيت هلال با هابل معتبر نيست. رك: ميراث فقهى (٢): رؤيت هلال، ج١، مقدمه.
(٤) ميراث فقهى (١): غنا، موسيقى، ج٣، ص١٨٨٤.