گذشت زمان، مسأله روشن شد و ظاهراً امروزه همه قبول دارند كه بين شنيدن غناى حرام از دهان انسان به طور مستقيم و بى واسطه، و شنيدن آن از ضبط صوت و گرامافون و پخش غير مستقيم از راديو و تلويزيون هيچ گونه فرقى وجود ندارد.

هدف از موارد بيان شده، ورود تفصيلىِ گسترده و پژوهش عميق در باره اين موضوعات نبود. بلكه مقصود، ياد آورى اين نكته بود كه امروزه:

ـ پاره‌اى از موضوعات نوپيدا و جديدند.

ـ شمارى از موضوعات با معيارهاى پيشين بيان شده‌اند كه براى مكلّفان امروزى قابل فهم نيستند.

ـ برخى از موضوعات، تغيير يافته و دگرگون شده‌اند. (٧٣)

ـ تعدادى از موضوعات نيز بلاتكليف مانده‌اند كه تشخيص آنها در قديم دشوار بود، ولى اكنون آسان است.

از سوى ديگر، انتظار داشتن از عرف عام يا متخصصان ـ بدون نظارت حوزه ـ براى مشخص نمودن آن‌ها يا توقع اين كه فقيهان وقت خود را در اين راه صرف كنند، به جا و معقول نيست. از اين رو پيشنهاد مى‌شود «مركز موضوع‌شناسى» در حوزه و با نظارت فقها تأسيس شود تا اين گونه موضوعات را بررسى و مشخص نمايد و موجبات تسهيل در استنباط مجتهدان و راحتى مقلّدان را در عمل به تكليف فراهم آورد. هدف از مطالب بيان شده، تبيين همين نكته بود گرچه ممكن است پاره‌اى از مطالب مذكور قابل مناقشه باشد.

(٧٣) اثبات دگرگونى بعضى از موضوعات نيز نيازمند پژوهش و بررسى است. مثلاً ـ از باب نمونه ـ آيا امروزه شطرنج از ابزار قمار بودن خارج شده و به وسيله‌اى براى ورزش و ورزيدگى ذهن تبديل شده است؟ در اين گونه مسايل نمى‌توان به گفته مردم اعتماد كرد. بايد با بررسى و پژوهش‌هاى همه جانبه و تحقيق ميدانى تكليف آنها را روشن كرد و هر گونه اظهار نظرى در اين خصوص بايد به مستندات و منابع معتبر متكى باشد.