و سهل انگارى‌ها را مى‌گيرد و كسانى را كه اين امور را دستمايه استهزاء وظيفه قرار مى‌دهند خلع سلاح مى‌كند. بى‌ترديد در دوران قديم و پيش از انقلاب با نبود امكانات و ابزارهاى گوناگون، اين گونه سهل انگارى‌ها طبيعى بود ولى امروزه ديگر پسنديده نيست. (٦٩)

نمونه‌هايى كه بيان شد موضوع بعضى از احكام مستحب بود و در خصوص جاهايى كه موضوع احكام واجب اند ـ مانند جمرات ـ موضوع‌شناسى، اهميت بيشترى پيدا مى‌كند. بدون شك، اطلاع فقيه از چگونگى وضع جمرات در زمان معصومين (ع) و تغيير و تحوّل آن تا زمان ما، در استنباط احكام آن تأثير خواهد داشت. يكى از عالمان معاصر كه تقريباً از پنجاه سال پيش تاكنون بارها به حج مشرف شده است مى‌گفت: يكى از مراجع، رمى جمره را از طبقه بالا صحيح نمى‌دانست به او گفتم: جمره عقبه ـ دهها سال قبل ـ در ته يك درّه واقع شده بود، نه بر سطح فعلى، و شايد اكنون دهها متر بالاتر و مرتفع‌تر از موضع وسطح قبلى‌اش باشد. (٧٠)بنابراين در زمان معصومين (ع) هم جمره بر سطح فعلى نبوده كه گفته شود: رمى قسمت طبقه پايين صحيح و رمى طبقه بالا غير صحيح است. ايشان مى‌گفت: آن مرجع، استدلال مرا پذيرفت و رمى از طبقه بالا را كافى دانست.

مقوله ديگر موضوع‌شناسى، مسايل نو ظهور از قبيل مالكيت معنوى، سينما، راديو، تلويزيون و مانند اينهاست كه غالباً مشخص نشدن موضوع، سبب اختلاف فتوا يا خطا مى‌شود، در حالى كه بايد در باره چگونگى آنها به نظر عرف ـ هر جا تشخيص با عرف باشد ـ پژوهش‌هاى عميق و تحقيقات ميدانى صورت پذيرد. مثلاً برخى فقيهان بزرگوار معاصر فتوا داده‌اند:

مشاهده فيلم فوتباليست‌ها و كشتى گيران از تلويزيون در پخش غير مستقيم بدون

(٦٩) دليل پديد آمدن سهل انگارى‌هاى مزبور اين است كه معمولاً فقيهان بر مناسك علماى پيشين حاشيه مى‌زنند و در هنگام درج حاشيه در متن، اين گونه تغييرات مورد غفلت واقع مى‌شوند.
(٧٠) رفعت پاشا در باره چگونگى جمره عقبه در حدود يك صد سال پيش چنين مى‌نويسد: «جمره عقبه ديوارى سنگى است به ارتفاع حدود سه متر و عرض حدود دو متر كه روى قطعه سنگ بلندى به ارتفاع يك متر و نيم از روى زمين بنا گرديده است...» ؛ جمره عقبه... در پاى كوه قرار دارد و يك سويه است» (مرآة الحرمين، ص ٣٤٤ و٩٦، ترجمه فارسى).