حلال آشكار، حرام آشكار، و شبهاتى ميان اين دو. هركس شبهات را ترك كند، از محرّمات رسته است. هركس شبهات را برگيرد، گرفتار محرّمات شده، از جايى كه نمى‌داند، هلاك مى‌گردد».

از اين رو به طرف شبهات نرفتن، موجب نجات از هلاكت وتباهى است. قاضى هر چه بيشتر از شبهات پرهيز كند، احكامش دقيق‌تر، درست‌تر و استوارتر است. گرچه اين مطلب بدان معنا نيست كه قضاوت تعطيل شده، و مردم در مخاصمات و درگيرى‌ها به حال خود وانهاده شوند. اين وضع، مفسده بيشترى داشته و خطرناك‌تر است.

بهتر آن است كه به هنگام شبهه و ترديد، درنگ شده، تأمل و دقت بيشترى اعمال گردد، تا به علم و يقين يا اطمينان عقلايى رسيد. كمتر پيش مى‌آيد كه در امرى به جزم و تصميم نهايى و حكم قطعى نرسيد. از اين رو امام (ع) فرمود: كسى كه براى قضاوت برگزيده مى‌شود، افزون بر همه اوصاف لازم بايد بيشتر از هركس در شبهه درنگ كند.

هشتم: بيش از همه خواهان حجت باشد (آخذهم بالحجج).

انسان برخى از آگاهى‌هاى خويش را از طريق فطرت دريافت و طبق آن عمل مى‌كند، اگر چه نتواند براى اثبات حقانيت آن استدلال بياورد. گاه دانش خود را از راه توجه به اشباه و نظائر و مقايسه آنها با يكديگر به دست مى‌آورد و طبق آن عمل مى‌كند بى آن كه بتواند آن را براى ديگران اثبات كرده و حجت و دليل بياورد. گاهى بر عكس است و براى اثبات امرى، دلايل بسيار و حجت‌هاى قاطعى، براى خود و ديگران مى‌آورد، تا بر كسى كه منكر و مخالف است، چيره شده و دليلش پذيرفته مى‌شود. اين حالت بر دو گونه است:

جريان حيات اجتماعى و تعاملات زندگى و روابط جمعى، اغلب مبتنى بر ظواهر امر و حمل بر صحت و اصل برائت است، و برحسب فطرت و نظام طبيعت، بدان عمل مى‌كند، بى آن كه به برهان و دلايلى نياز باشد كه واقع را اثبات كند.

پس از دانستن اين مطلب تصور حقيقت در موارد اختلاف رأى قاضيان و حاكمان، آسان است. طرفين دعوا در بسيارى اوقات معتقدند هريك برحق بوده و هر كدام دلايل و