گاه قاضى با اطمينان يا گمان قوى به نتيجه‌اى مى‌رسد و براى حكمى كه مى‌خواهد بدهد، مستند دارد و حجت را تمام مى‌بيند. اما با اين حال، اندكى ظن به خلاف آن دارد گرچه عقلا بدان اعتنايى ندارند و عرفاً بدان وسوسه مى‌گويند. در اين صورت بدانچه اطمينان دارد، حكم خواهد كرد .

گاه در موضوع ـ به علل خارجى ـ يا در حكم ـ به علل اجتهادى ـ امر بر قاضى مشتبه مى‌شود. و ميان دو طرف احتمال، مرددّ مى‌ماند و براى هر دو، استدلال دارد. در اين حالت، گاه يك طرف احتمال را بر مى‌گزيند و بدان حكم مى‌دهد و خود را خلاص كرده و راحت مى‌شود.

و گاه قاضى تأمل مى‌كند تا به يكى از دو طرف، يقين كند، سپس حكم مى‌دهد، حتى اگر زمان بسيار طول كشد، بلكه گاه اگر ترديدش برطرف نشود، اصلاً حكم نمى‌دهد.

اين صفت در قاضى موجب مى‌شود بيشتر احكامش صحيح و مستند و نزديك به حق و واقع باشد، بر خلاف قاضى‌اى كه شتابان خيال خود را راحت كرده و به رغم آن كه هنوز در ذهنش، شك و ترديد هست به توجيه و استدلال حكم خود مى‌پردازد.

رساترين و روشن‌ترين سخن در اين باره، فرمايش امام صادق (ع) در مقبوله عمربن حنظله است :

«إنّما الامور ثلاثه: أمر بيّنٌ رشده فُيتّبع، و أمر بيّنٌ غيّه فيجنّب، و أمر مشكل يردّ حكمه إلى اللّه‌ و إلى رسوله. قال رسول اللّه‌: حلال بيّنٌ وحرام بيّنٌ و شبهات بين ذلك. فمن ترك الشبهات نجى من المحرّمات و من أخذ بالشبهات ارتكب المحرّمات و هلك من حيث لايعلم؛ (٣٦)

كارها سه گونه است: آنچه درستى اش معلوم است، كه بايد از آن تبعيت كرد. آنچه نادرستى‌اش معلوم است، كه بايد از آن اجتناب كرد. آنچه حكمش مشكل است، كه حكم آن بايد به خدا و رسولش واگذار شود؛ رسول خدا فرمود:

(٣٦) همان، ج١٨، ص١١٤، باب ١٢ از ابواب آداب القاضى، ح٩.