يقين مى‌رسد، در اين صورت بايد قضاوت و حكم كند و حكمش نافذ است، چه به حقيقت، يقين داشته باشد، چه نداشته باشد، البته بايد علم به خلاف آن نداشته باشد. گرچه مثلاً به قسامه درحكم به قصاص (پس از وجود شرايط آن) باشد.

اما اگر طريق تعبّدى شرعى، نزد قاضى تمام نباشد، مى‌بايد تحقيق و تأمل دقيق كند و از هر چه در كشف حقيقت واقع او را كمك مى‌رساند استفاده كند.

تا قاضى به حقيقت، يقين پيدا نكرده و تمام كوشش خود را براى دانستن حقيقت به كار نبندد نمى‌تواند به صرف وجود ظن و گمان به يكى از دو طرف امر، حكم كند. در اين گونه موارد براى پى بردن به واقع مى‌بايد صبر و تحمل كرد، ممكن است نياز به زمان يا به تحقيق محلى در منطقه و نواحى دور دست، يا اخذ نظر پزشكى قانونى و كارشناس رسمى و... داشته باشد. هر قدر قاضى در اين موارد بيشتر صبر داشته باشد، حكمش استوارتر و دقيق‌تر است اما هر چه بر خلاف اين رويه باشد، حكمش از حق دورتر است.

صاحب جواهر با اشاره به عمل حضرت دانيال و حضرت داوود (على نبيّنا و آله و عليهما السلام) به جدا كردن شهود و نيز اشاره به روايتى از امام على(ع) در مورد ايشان هفت نفرى كه به سفر رفته بودند و يكى از آنان گم شد (٣٧)مى‌گويد: مستفاد از اين روايت اختصاص به جدا كردن شهود ندارد و حاكم مى‌تواند براى شناخت حق، از هر راهى كه صلاح مى‌داند و منافاتى با شرع ندارد، استفاده كند. (٣٨)

قاضى مى‌تواند هر چه را كه در فهم بهتر واقعيت به او كمك مى‌كند به كارگيرد، بويژه در زمان كنونى كه راه‌هاى حيله و پنهان كردن حقيقت و فريب ديگران زياد شده است. از اين رو فهميده مى‌شود چرا امام فرمود قاضى مى‌بايست بردبارتر از همه براى كشف حقيقت باشد.

(٣٧) بحارالانوار، ج١٤، ص١١، ح٢٠.
(٣٨) جواهر الكلام، ج٤٠، ص١٢٣.