در اين بيان شريف، امام (ع) به اقتضاى حكمت خداوند براى همه تكاليف علت يا علل و مقاصدى ، قائل گرديده و آن را به مقاصد قابل شناخت و غير قابل شناخت تقسيم نموده و در ادامه ـ تفصيلاً ـ به هر دو گروه از مقاصد كلان و خُرد اشاره نموده‌اند. به پيروى از نصوص و به اقتضاى ضرورت، فقيهان و عالمان شيعه و اهل سنّت نيز از ديرباز در مباحث و متون دينى خويش از مقاصد شريعت مباحثى را ارائه نموده‌اند.

سيد مرتضى در الذريعة، محمد بن على ترمذى در علل العبودية (علل الشريعة)، جوينى در البرهان في اصول الفقه، محمد بن محمد غزالى در المستصفى من علم الأصول، ابواسحاق شاطبى در الموافقات في اصول الشريعة از جمله كسانى هستند كه به اين بحث پرداخته اند.

غزالى مصالح مورد نظر شريعت را به ضروريات (٢٨)و حاجيات (٢٩)و تحسينيات (٣٠)تقسيم مى‌كند و در مرتبه ضروريات به پنج هدف از شريعت يعنى حفظ دين، جان، عقل، نسل و مالِ مردم اشاره مى‌نمايد (٣١). برخى در توضيح و تمثيل كلام غزالى گفته اند:

وجوب عبادات، لزوم ايمان به خدا و معاد، وجوب جهاد و قتل مرتدين و كفار از

(٢٧) محمد باقر المجلسى، بحار الانوار، ج٦، ص ٥٨ و ٨٥ .
(٢٨) ضروريات مصالح لازم و حتمى بوده و در تفسير آن گفته شده است: ما لابدّ منها فى‌قيام مصالح الدين و الدنيا. ابو اسحاق الشاطبى ، الموافقات في اصول الشريعة ، ج٢، ص٧.
(٢٩) حاجيات امورى مى‌باشد كه براى توسعه و رفع ضيق و حرج به آنها احتياج است؛ لكن به رتبه ضروريات نمى‌رسد. همان، ص٩.
(٣٠) در تعريف تحسينيات گفته شده: الاخذ بما يليق من محاسن العادات و تجنّب احوال المدنِّسات التى تأنفها العقول الراجحات (همان)، بنابراين تعريف، آنچه از محاسن عادات و مكمّل حاجيات و ضروريات كه عقل آن را مى‌پذيرد و شرط كمال بنده مى‌شمارد، از گروه تحسينيات خواهد بود.
(٣١) محمد بن محمد الغزالى الطوسى، المستصفى من علم الأصول، ج١، ص٤١٦و٤١٧.