اكنون اين سؤال پيش مى‌آيد كه آيا در ترتّب آثار سؤ نظر به نامحرم، بين پخش مستقيم و غير مستقيم فرقى وجود دارد؟ ثانياً هر چند ـ با دقت عقلى ـ بين پخش مستقيم و غير مستقيم فرق است؛ ولى آيا عرف كه مخاطب شارع است، بين آنها فرق فارق و قابل توجهى قائل مى‌شود؟ و آيا با توجه به حكمتِ نهى شارع از نظر به نامحرم مى‌توان بين اين دو فرقى قائل شد؟ به هر حال تشخيص موضوع، در حكم اين مسأله و مسأله‌اى كه در ادامه خواهد آمد، بى تأثير نيست:

در باره وجوب يا عدم وجوب سجده هنگام شنيدن آيات سجده از وسايلى مانند ضبط صوت، راديو يا تلويزيون (درپخش غير مستقيم) سه فتوا در بين فقيهان معاصر وجود دارد:

الف) سجده واجب نيست.

ب) سجده واجب است.

ج) احتياط واجب آن است كه سجده كنند.

وقتى دستگاه پخش صوت و گرامافون كه به آن «صندوق حفظ الصوت» و «فونوغراف» مى‌گفتند تازه به كشورهاى اسلامى آمده بود، اختلاف شد كه شنيدن غنا از آن چه حكمى دارد، زيرا غناى حرام، «صوت انسان» است و آنچه از ضبط صوت شنيده مى‌شود «صوت انسان» نيست. برخى از فقيهان آن زمان نيز در اين خصوص رساله نوشتند كه بنده و همكارانم آنها را در ميراث فقهى (١): غنا، موسيقى چاپ كرده‌ايم. (٧٢)ولى بر اثر

(٧١) ريبه امرى «قصدى» نيست، بلكه شهوت و التذاد قصدى است. بنابر اين شايد بهتر بود گفته شود: «بدون خوف ريبه و قصد شهوت و التذاد». همچنان كه آية‌اللّه‌ گلپايگانى (ره) در پاسخ به استفتايى نوشته‌اند: «نظر كردن زن به صورت مرد نامحرم اگر ريبه و قصد تلذّذ در بين نباشد اشكال ندارد؛ ولى نگاه كردن مرد به [صورت] زن اجنبيه و لو بدون قصد تلذذ و ريبه اشكال دارد، مگر در حال ضرورت» (مجمع المسائل، ج٤، ص٤٠١، سؤال ١٠٧٢).
(٧٢)آية اللّه‌ سيد محمد باقر رضوى كشميرى (ره) در اين زمينه رساله الروضة الغنّاء في عدم جواز استماع الغناء المودعة في الفونوغراف را نوشت. اين رساله در جلد دوم ميراث فقهى (١): غنا، موسيقى، ص ١٣٢٩ ـ ١٤٢٠ درج و منتشر شد. همچنين آية اللّه‌ ميرزا يوسف آقا مجتهد اردبيلى (ره) در آغاز رساله‌اش در غنا (غنا، موسيقى، ص١١٤٥ـ ١١٨٧) به اين بحث پرداخت و بر خلاف مرحوم رضوى كشميرى، معتقد شد كه شنيدن غنا از گرامافون مانعى ندارد؛ چون «صوت انسان» نيست: «إنّ الظاهر إمكان دعوى صحّة الاستدلال على حرمة الغناء المسموع من التلفون بأدلّة المنع من استماع الغناء بعنوان أنّه غناء، بخلاف المسموع من الفنوغراف لما فيه. و وجهه أنّ الغناء... من عوارض الصوت و الصوت لايطلق... إلاّ في الأصوات الحاصلة من ذوي الأرواح (غنا، موسيقى، ص ١١٥٨)... فمن ذلك كلّه وضح و صحّ الاختصاص، فيتّضح و يصحّ سلب الغناء و الكلام عن حكاية الصندوق إيّاهما حقيقة بحيث لايكاد يخفى على شاعر، ولاينكره إلاّ متعسفّ متعنّت مكابر...» (غنا، موسيقى، ص١١٦٠).