حُيَى بن اخطب از رؤساى يهود بنى‌نضير در مدينه‌ [١] و از آتش‌افروزان جنگ خندق‌ [٢] و از كشته‌شدگان غزوه‌ بنى‌قريظه بود. [٣] برخى مفسّران نزول آيه ١٠٩ بقره (٢) را درباره او و برادرش ابوياسر دانسته‌اند كه از روى حسادت، در بازگرداندن مردم از اسلام تلاش داشتند. [٤] آيه ٣٧ نساء (٤) درباره برحذر داشتن انصار از سوى وى و برخى يهود، از انفاق مال‌ [٥] و آيات ٥١ و ٥٢ نساء (٤) درباره ترجيح دادن دين مشركان بر اسلام‌ [٦] دانسته شده است. بنا بر نقلى سوره توحيد پس از آن نازل شد كه حيى و كعب بن اشرف از پيامبر صلى الله عليه و آله درباره وصف پروردگار سؤال كردند. [٧] مقصود از «جبت» در آيه ٥١ نساء (٤) نيز از سوى برخى مفسّران بر وى تطبيق شده است. [٨]

خاتميّت‌

خاتميّت از «خاتم» يعنى كسى كه پايان‌دهنده كارى است. [٩] مقصود اين است كه نبوّت با محمّد صلى الله عليه و آله به پايان‌ رسيده است‌ [١٠] و پس از آن حضرت، پيامبر، كتاب، شريعت و دين ديگرى نخواهد آمد. [١١] در اين مدخل از واژه‌ «خاتم‌النّبيّين» و نيز لازمه برخى آيات استفاده شده است.

خاتميّت محمّد صلى الله عليه و آله‌

١. محمّد صلى الله عليه و آله، آخرين پيامبران و پايان‌دهنده امر نبوّت:

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَ مَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ‌ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَ مَنِ اتَّبَعَنِ وَ قُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَ الْأُمِّيِّينَ أَ أَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ. [١٢]

آل‌عمران (٣) ١٩ و ٢٠

أَ فَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ كَرْهاً وَ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ‌ وَ مَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَ هُوَ فِي الْآخِرَةِ

[١] . السيرة النبويّه، ابن‌هشام، ج ٢، ص ٥١٤ و ٥٤٨

[٢] . المغازى، ج ٢، ص ٤٤١ به بعد

[٣] . همان، ص ٥١٣- ٥١٤

[٤] . جامع‌البيان، ج ١، جزء ١، ص ٦٨٢؛ مجمع‌البيان، ج ١- ٢، ص ٣٥٣

[٥] . جامع‌البيان، ج ٤، جزء ٥، ص ١٢١

[٦] . تفسير القرآن العظيم، ابن‌ابى‌حاتم، ج ٣، ص ٩٧٧؛ اسباب‌النزول، واحدى، ص ١٢٩

[٧] . الدرّالمنثور، ج ٨، ص ٦٧١

[٨] . جامع‌البيان، ج ٤، جزء ٥، ص ١٨٥؛ مجمع‌البيان، ج ٣- ٤، ص ٩٣

[٩] . لسان‌العرب، ج ٤، ص ٢٥، «ختم»

[١٠] . الميزان، ج ١٦، ص ٣٢٥؛ الكشّاف، ج ٣، ص ٥٤٤

[١١] . خاتميّت از نظر قرآن و حديث و عقل، ص ١٧

[١٢] . «انّ الدّين عند اللّه الاسلام» اين مطلب را مى‌فهماندكه اديان ديگر، غير از اسلام به مرتبه‌اى از كمال، دوام و صلاحيّت براى عموم [انسانها] نرسيده و از طرفى اديان غير اسلام دستخوش تحريف گرديده بودند و نيز مى‌فهماند كه اسلام، منزّه از تحريف و تغيير است. (تفسير التحريروالتنوير، ج ٣، جزء ٣، ص ١٩٧) لازمه اين مطلب، خاتميّت نبوّت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله است‌