وَ عِظاماً أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ‌ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ‌ إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ‌ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى‌ عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَ ما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ‌ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ‌ قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ‌ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ.

مؤمنون (٢٣) ٣١ و ٣٣-/ ٤١

نيز--) همين مدخل، تشبيه به خاشاك، تشبيه اشراف كافر ثمود به خاشاك‌

خاك‌

خاك به آن قسمت از لايه رويين كره زمين گفته مى‌شود كه موجب روياندن نباتات شود. [١] لازم به‌ تذكّر است كه زمين، داراى مدخل مستقل است و مطالب مربوط به آن در ذيل همان خواهد آمد. در اين مدخل از واژه‌ «صعيد»، «تراب»، «ثرى»، «ارض» با قرينه خاص و «متربه» استفاده شده است.

اهمّ عناوين: بذر در خاك، تبديل به خاك، خلقت از خاك و دفن در خاك.

آرزوى خاك بودن‌

١٧. تجسّم اعمال كافران در قيامت، برانگيزنده آنان به آرزوى خاك بودن:

إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً يَوْمَ يَنْظُرُ الْمَرْءُ ما قَدَّمَتْ يَداهُ وَ يَقُولُ الْكافِرُ يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً.

نبأ (٧٨) ٤٠

١٨. كافران در قيامت، آرزومند خاك بودن (براى نجات از عذاب):

نبأ (٧٨) ٤٠

بذر در خاك‌

١٩. تشبيه انفاق ريايى در بى‌ثمرى، به افشاندن بذر در خاكِ نشسته بر روى صخره و شسته شدن آن با باران شديد:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى‌ كَالَّذِي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ‌ ... فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى‌ شَيْ‌ءٍ مِمَّا كَسَبُوا ... [٢]

بقره (٢) ٢٦٤

٢٠. تشبيه انفاق با منّت در بى‌ثمرى، به افشاندن بذر در خاك نشسته بر روى صخره و شسته شدن آن خاك با باران شديد:

بقره (٢) ٢٦٤

[١] . فرهنگ فارسى، ج ١، ص ١٣٩٠، «خاك»

[٢] . «صفوان» سنگ صاف است. (مفردات، ص ٤٨٧، «صفو») و «وابل» باران دانه درشت پى در پى است. (مفردات، ص ٨٥٢، «وبل») و «صَلْد»، سنگى سخت است كه براى رويش گياه، قابليّت ندارد. (مفردات، ص ٤٩٠، «صلد»)