خشوع، فروتنى و سر فرود آوردن است؛ [١] عملى‌ منسوب به قلب، كه فاعل آن، خشوع‌شونده را بالاتر از خود مى‌بيند و از روى خوف بوده، تكلّفى در آن نيست. با اينكه گفته شده، خشوع و خضوع از لحاظ معنا متقارب هستند، [٢] ولى خضوع در بدن و خشوع‌ اعمّ از آن (در بدن، صدا و چشم) است. [٣] با توجّه به‌ تفاوت اين دو، هر يك، مدخل مستقل قرار گرفته است. در اين مدخل از واژه‌ «خشع» و مشتقّات آن و «أوّاه» و جمله‌ «خرّوا سجّداً و بكيا» و «يخرّون للأذقان» استفاده شده است.

اهمّ عناوين: آثار خشوع، ارزش خشوع، خاشعان، خشوع در قيامت، زمينه‌هاى خشوع.

آثار خشوع‌

١. آمرزش‌

١. خشوع در برابر خداوند، زمينه برخوردارى از آمرزش الهى:

... وَ الْخاشِعِينَ وَ الْخاشِعاتِ‌ ... أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً ....

احزاب (٣٣) ٣٥

٢. اجتناب از دين‌فروشى‌

٢. خشوع در برابر خداوند، عامل اجتناب از دين‌فروشى:

... وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَ ما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا ....

آل‌عمران (٣) ١٩٩

٣. استعانت از صبر

٣. سنگين نبودن استعانت از صبر، از آثار خشوع:

وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ ... وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ. [٤]

بقره (٢) ٤٥

٤. استعانت از نماز

٤. سنگين نبودن استعانت از نماز، از آثار خشوع:

وَ اسْتَعِينُوا ... وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ.

بقره (٢) ٤٥

٥. اقامه نماز

٥. آسانى اقامه نماز، از آثار خشوع:

وَ اسْتَعِينُوا ... وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ. [٥]

بقره (٢) ٤٥

٦. انجام دادن تكاليف‌

٦. خشوع، آسان‌كننده تكاليف سخت و مشكل:

وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ.

بقره (٢) ٤٥

٧. رستگارى‌

٧. رستگارى مؤمنان، از آثار خشوع آنان، در نماز:

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ‌ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ.

مؤمنون (٢٣) ١ و ٢

نيز--) همين مدخل، خاشعان، مصاديق خاشعان‌

[١] . معجم مقاييس اللّغه، ج ٢، ص ١٨٢، «خشع»

[٢] . معجم الفروق اللغويّه، ص ٢١٦، «خشوع»

[٣] . ترتيب‌العين، ج ١، ص ٤٩٠، «خشع»

[٤] . ضمير در «إنّها» بنا بر يك احتمال به «استعانت» برمى‌گردد. (الكشّاف، ج ١، ص ١٣٤)

[٥] . ضمير در «إنّها» بنا بر يك احتمال به «الصّلوة» برمى‌گردد. (الكشّاف، ج ١، ص ١٣٤)