توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٣ - ترك مسند

سئوال را محقق فرض كرد و بدينوسيله تمثيل بآيه صحيح نيست.

جواب‌

حاصل جوابيكه شارح از اين اشكال مى‌دهد آنستكه:

مقصود از سئوال محقق اينست كه وقتى شرط و جزاء را محقق فرض كنيم كلام قطعا و مسلّما جواب از سئوال مفروض التحقق مى‌باشد و بديهى است اگر سئوال از كفار در خارج مفروض باشد و وجود و تحققش مفروغ عنه فرض گردد جمله [خلفهنّ اللّه‌] حتما جواب از آن مى‌باشد بنابراين تمثيل به آيه شريفه صحيح است.

و مقصود از [شرط] در اينجا [ان سئلتهم‌] و از [جزاء] ليقولنّ اللّه مى‌باشد.

قوله: يكون جوابا عن سئوال محقق: يعنى محقق كونه سئوالا و مقصود اينست كه اگر فرض كنيم پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بكفّار بفرمايند: من خلق السموات و الارض؟

حتما كفار در جواب عرضه ميدارند: اللّه يعنى خلقهنّ اللّه.

قوله: و الدّليل على انّ المرفوع فاعل: يعنى دليل بر اين‌كه مرفوع كه [اللّه‌] باشد فاعل بوده و فعل محذوف است نه آن‌كه [اللّه‌] مبتداء فرض شده و خبرش حذف گرديده ...

قوله: انّه جاء عند عدم الحذف كذلك: ضمير در [انّه‌] بجواب راجع بوده و كلمه [كذلك‌] اشاره است به اينكه جمله فعليّه آورده مى‌شود و حاصل دليل آنست كه:

دليل ما بر اينكه مرفوع يعنى [اللّه‌] فاعل براى فعل محذوف بوده و جمله فعليّه است نه اسميّه آنكه اگر در جواب حذف واقع نشده و كلام‌