توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٣١٧ - موارد ديگر وقوع قصر

مؤخّر بياوريم مثل قول شما كه در [ما ضرب زيد الّا عمرا] بگوئى: ما ضرب عمرا الّا زيد كه اين عبارت جايز نيست زيرا در آن معنا مختص بوده و عكس مقصور فهميده مى‌شود.

و اما وجه اينكه تقديم ادات و مقصور عليه با اينكه بحال خود باقى هستند نادر و قليل است اين مى‌باشد كه تقديم در فرض مزبور مستلزم آن است كه صفت را قصر كرده پيش از آنكه تمام شود چه آنكه صفت مقصور بر فاعل مثلا فعلى است كه بر مفعول واقع شده نه مطلق فعل پس مقصور پيش از ذكر مفعول تمام و حاصل نشده پس قصرش حسنى ندارد و بر همين بيانى كه در قصر صفت بر فاعل بيان نموديم مى‌توان قياس كرد حكم صفتى را كه بر فاعل مقصور است يعنى در قصر فاعل بر مفعول ميگوئيم:

صفت مقصور بر مفعول فعلى است كه بفعل تعلق گرفته پس پيش از ذكر فاعل مقصور حاصل نمى‌شود لاجرم قصر آن حسنى ندارد.

لازم بتذكر است كه تقديم مذكور با اينكه نادر و قليل است معذلك جايز مى‌باشد و جهتش آنست كه صفت مقصوره بملاحظه آنكه متعلقش در آخر آمده در حكم تام است از اينرو وجهى براى عدم جوازش وجود ندارد

شرح فارسى:

توضيح‌

قوله: كما يقع بين المبتداء و الخبر على ما مرّ: يعنى مرّ فى مبحث تعريف الخبر و المبتداء.

قوله: و غير ذلك من المتعلقات: نظير حال و تميز، مثلا در قصر حال مى‌گويند: ما جاء زيد الّا ماشيا.

و در قصر تميز گفته مى‌شود: ما طاب زيد الّا ابا.

قوله: فانّه لا يجوز ذلك: ضمير در [فانّه‌] بمعناى [شأن‌] مى‌باشد