دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٥٦٨
| پورتونوو جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٥٦٨ |
پورْتونوو١، پایتخت کشور افریقایی بنین(ه
م). در سدۀ ١١ق/١٧م پرتغالیها در نزدیکی شهری به نام پورتو، در جنوب شرقی بنین
امروزی که محل استقرار آنان بود، پایگاهی تجارتی احداث کردند که برای تمایز آن از
شهر پورتو، آن را پورتونوو خوانده(کرنون، II/٢٩٣، وایکیپدیا٢).
پورتونوو با ١٧٦‘٢٣٤ تن جمعیت(١٣٨٣ش/٢٠٠٥م)دومین شهر بزرگ بنین به شمار میآید. این
شهر در جنوب شرقی بنین، در کنار مردابی به همین نام که از خلیج گینه منشعب میگردد،
در فاصلۀ ١٣ کیلومتری از اقیانوس اطلس جای دارد(همانجا؛ «فرهنگ...٣»؛ «به
پورتونوو...٤»). اوامه٥ بزرگترین رودخانۀ بنین با ٤٠٦کم درازا ـ که حدود نیمی از
آن قابل کشتیرانی است ـ در نزدیکی این شهر به مرداب میریزد(بریتانیکا، میکرو،
II/١٠٢). این شهر به وسیلۀ جاده و راهآهن به کوتونو، و با راهزمینی به لاگوس،
پایتخت نیجریه متصل است(همان، VIII/١٤١).
پورتونوو مرکز بازرگانی منطقهای کشاورزی است که عمدهترین محصول آن روغن، پنبه و
کاپک٦(الیاف درخت ابریشم) است. کشت نخل نیز که محصول آن از مهمترین منابع درآمد
این شهر و کشور بنین بهشمار میآید، و در نیمۀ سدۀ ١٩م که بردهداری ممنوعگردید،
ازطریق بهکارگرفتن نیروی کار بردگان آزادشده توسط فرمانروایان پورتونوو
گسترشیافت(گراو، ١٢٦؛ وایکیپدیا). بیشتر اهالی پورتونوو را مردمانی از تیرۀ
ناگو٧،یکی از شاخههای نژاد یورویا٨ تشکیلمیدهند(کرنون، II/٢٩٢).
دربارۀ پیشینۀ شهر پورتونوو گفته شده است، بر اثر نزاعی که میان ٣ برادر مدعی سلطنت
بر این سرزمین در ١٠٣٤ق/١٦٢٥م درگرفت، هریک از آنها بر بخشی تسلط یافتند، و برادر
کوچکتر سلطاننشینی کوچک بنیاد نهاد که اندک زمانی پس از آن، چنان که گفته شد،
پرتغالیها با احداث پایگاهی تجارتی در آنجا، آن را پورتونوو خواندند. در سدۀ ١٧م
پورتونوو یکی از مراکز تجارت برده، و گسیل آنها به آمریکا بهشمار میرفت(«بنین٩»،
تاریخ؛ کلمبیا١٠).
در سدۀ ١٢ق/١٨م پورتونوو همچنان از مراکز فعال تجارت برده در غرب افریقا بود و دولت
داهومی برای بهرهبرداری بیشتر از منافع تجارت برده میکوشید تا این سلطاننشین
کوچک را بر قلمرو خود بیفزاید؛ اما این امر با مقاومت فرمانروایان پورتونوو روبهرو
شد، و آنان سرانجام توانستند استقلال خود را در برابر سلطهجوییهای داهومی حفظ
کنند(فیج، ٢٨٠, ٢٨٢؛ اُلیور، ٣٧؛ کرنون، II/٢٩٣).
ورود اسلام به پورتونوو زودتر از دیگر نقاط افریقای غربی تحقق یافت. این شهر محل
تجمع مسلمانان افریقایی و مسلمانان مهاجری بود که از آمریکای جنوبی به آنجا
میآمدند. پیشینۀ حضور بازرگانان مسلمان در پورتونوو به روزگار سلطنت
دُآییکپو(١١٨٩-١١٩٧ق/١٧٧٥-١٧٨٣م)میرسد. اما با این حال اسلام در دورۀ سلطنت
ساجی(١٢٦٢-١٢٨١ق/١٨٤٦-١٨٦٤م)، به رسمیت شناخته شد و شخصی به نام آلفاسیدو، از نژاد
یوروبا رسماً به عنوان امام از پادشاه پورتونوو زمینی برای احداث مسجد دریافت
کرد(کوک، ٣٠٠). در همین دوران، پورتونوو توجه دولت انگلستان را برانگیخت. توفا(سل
١٢٩١-١٣٢٦ق/١٨٧٤-١٩٠٨م)سلطان پورتونوو برای مبارزه در برابر انگلستان با فرانسویها
روابط دوستانه برقرار کرد و سرانجام بر آن شد تحتالحمایگی آن کشور را بپذیرد و در
١٨٩٢م از کوشش فرانسه برای تصرف داهومی پشتیبانی کند. فرانسه در ١٣١٢ق/١٨٩٤م
پورتونوو را به مستعمرۀ داهومی منضم کرد(کرنون، II/٣٠٦).
دولت پورتونوو از پردوامترین دولتهای غرب افریقا بود که سلطنت ٢٥ فرمانروای آن در
١٣٥٥ش/١٩٧٦م پایان گرفت. امروزه کاخ پادشاهان این سلطاننشین از مکانهای دیدنی شهر
بهشمار میرود(«پورتونوو١١»). بجز کاخ و بخش قدیمی و یک کلیسای پرتغالی، در
پورتونوو، تأسیسات و ساختمانهای جدید نیز به چشم میخورد(بریتانیکا، ماکرو،
IX/٦٣٠).
تقریباً همۀ مسلمانان پورتونوو پیرو طریقت تجانیهاند. با آنکه مسلمانان بنین متشکل
از جوامع مختلفی هستند، اما همگی برتری امام جامیو(امام مسجد جامع) در پورتونوو را
قبول دارند. امام جامیو از سوی مجمعی به این سمت منصوب میشود(کوک، ٣٠٠-٣٠١).
مآخذ: کوک، ژ. م.، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی، مشهد، ١٣٧٣ش؛ نیز:
»Benin«, Encyclopedia, www. Encyclopedia. Com; Britannica, ١٩٨٩; The Columbia
Encyclopedia, www. Bartleby.com; Cornevin, R., Histoire de L’Afrique, Paris,
١٩٧٦; Fage, J. D., A History of Africa, New York, ١٩٧٨; Grove, A. T., Africa
South of the Sahara, London, ١٩٧١; Oliver, R. and A. Atmore, Africa Since ١٨٠٠,
Cambridge, ١٩٧٤; »Porto-Novo«, Bénin, www.beninweb.org/Porto-novo.htm; »Welcome
to Porto-Novo«, Porto-Novo. Org, www.Porto-novo.org/English/index ٢. html;
Wikipedia, http://en.wikipedia.org/; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com.
پرویز امین
١. Porto-Novo ٢. Wiki pedia. ٣. The World… ٤. »Welcome…« ٥. Ouémé ٦. Kapok ٧.
Nago ٨. Yorouba ٩. »Benin« ١٠. The Columbia… ١١. »Porto-Novo«