دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٢٧٢
| بهشتی جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٢٧٢ |
بِهِشْتی، احمد سنان چلبی(ح٨٧١-
ح٩١٧ق/١٤٦٧-١٥١١م)، شاعر دیوانی و مورخ عثمانی. پدرش سلیمانبیک قاریشدیرانلی، از
دولتمران دربار سلطان محمدفاتح بود و پس از فتح استانبول از جانب وی به عنوان
«صوباشی» آنجا منصوب شد(عاشق پاشازاده، ١٤٢).
احمدسنان پدر خود را در کودکی از دست داد. وی از نوجوانی به دربار سلطان بایزید دوم
راه یافت و از «خدمت کهتری» تا «ملازمت مهتری» در حضور سلطان ارتقا یافت(سهیبیگ،
٢٤٣) و به حکمرانی سنجاق رسید(«دائرةالمعارف زبان...١»، I/٣٧٧)؛ اما بعدها به علت
رنجیدگی سلطان از وی، از ترس جان به ایران گریخت و به سلطان حسین بایقرا (سل
٨٧٣-٩١١ق/١٤٦٨-١٥٠٥م) پناه برد و در هرات اقامت گزید و با امیر علیشیر نوایی،
وزیربایقرا و عبدالرحمان جامی آشنا شد و از محافل علمی و ادبی آن شهر بهرهمند
گردید(قنالیزاده، ١/٢٢٥؛ عالی، ١٥٣؛ بروسهلی، ٢/٩٦؛ «دائرةالمعارف دیانت...٢»،
VI/١٤٤-١٤٥). وجود پارهای کلمات و عبارات ترکی جغتایی و آذری در پارهای از
سرودههای شاعر را نشانهای از تأثیرپذیری وی از فضای فرهنگی دربار تیموری و
پیرامون آن دانستهاند(همانجا).
احمدسنان که بهشتی تخلص میکرد، مدتی پس از اقامت در هرات(گیپ، EI٢
,I/١٢١٠;II/١٤٩)، از سوی سلطان عثمانی بخشوده شد و به میهن بازگشت. بدین ترتیب که
سلطان حسین بایقرا با فرستادن سفیری به دربار سلطان بایزید دوم و تقدیم هدایا، به
شفاعت از بهشتی پرداخت و زمینۀ عفو وی را فراهم آورد. برخی از شعرا و علما نیز با
فرستادن نامههایی به دربار عثمانی، خواستار عفو شاعر شدند. در پی عفو سلطان
بایزید، بهشتی با تقدیم قصیدهای با ردیف «کرم» مقام و موقعیت از دست داده را
دوباره به دست آورد(سهیبیگ، ٢٤٤؛ عالی، قنالیزاده، همانجاها؛ سامی، ٢/١٤١٩؛
«دائرةالمعارف دیانت»، VI/١٤٤).
بیشتر منابع درگذشت بهشتی را اوائل سدۀ ١٠ق/١٦م نوشتهاند، اما برخی زمان درگذشت وی
را در اواخر سلطنت بایزید دوم(٨٨٦-٩١٨ق/١٤٨١-١٥١٢م)، و احتمالاً ٩١٧ق
دانستهاند(همان، EI٢ ;IV/١٤٤-١٤٥ ، همانجا؛ امین، ٥/٨٤).
بهشتی را سرسلسلۀ شاعرانی دانستهاند که به تقلید از نظامی گنجوی، در آناتولی به
زبان ترکی خمسه سرودهاند(حاجی خلیفه، ١/٧٢٤؛ هامرپورگشتال، ١/٧٨٨؛ بروسهلی، نیز
«دائرةالمعارف دیانت»، گیب، همانجاها؛ EI٢ ,I/١٢١٠). بهشتی خود در آغاز لیلی و
مجنون که آخرین مثنوی از خمسۀ اوست، تصریح میکند که پیش از وی کسی به زبان ترکی
خمسه نسروده است(لوند، I/١٠٤). مثنویهای بهشتی اینهاست: وامق و عذرا، یوسف و زلیخا،
حُسن و نگار، سهیل و نوبهار، لیلی و مجنون («دائرةالمعارف ترک٣»، VI/٢٠؛ حاجی
خلیفه، بروسهلی، همانجاها؛ «دائرۀالمعارف دیانت»، VI/١٤٥).
از مثنویهای بهشتی تنها لیلی و مجنون که مشتمل بر ١٩٥‘١ بیت و به وزن لیلی و مجنون
جامی و نظامی سروده شد(همانجا؛ صفا، ٤/٣٦٠)، دردست است و نسخهای از آن در بخش نسخ
خطی ترکی کتابخانۀ دانشگاه استانبول (شم ٥٥٩١) نگهداری میشود(«دائرةالمعارف
دیانت»، همانجا؛ لوند، I/١٣٢؛ «دائرةالمعارف زبان»، همانجا).
سهی بیگ که تذکرۀ خود را در ٩٤٥ق/١٥٣٨م تألیف کرده، نوشته است که بهشتی تمام خمسۀ
نظامی را به زبان ترکی ترجمه کرده است(ص٢٤٥؛ لوند، I/١١٠, ٢٥٩؛ بروسهلی، ٢/٩٧)،
اما به نظر برخی از محققان، خمسۀ نظامی سرمشق بهشتی در سرودن خمسه به زبان ترکی
بوده است(«دائرةالمعارف ترک»، «دائرۀالمعارف دیانت»، همانجاها).
دیوانی را هم به بهشتی نسبت دادهاند که اکنون در دسترس نیست، ولی غزلهایی از آن که
در جُنگها و مجموعهها باقی مانده، حاکی از مهارت او در کار شاعری
است(«دائرۀالمعارف زبان»، همانجا). گفته شده که بهشتی حکایت حضرت سلیمان را نیز به
صورت نثر آمیخته به نظم نوشته است(سامی، همانجا).
از آثار منثور وی تنها بخشهایی از تاریخ او باقی است. این اثر مشتمل است بر ٨ بخش و
هر بخش به یکی از سلاطین هشتگانۀ عثمانی از عثمان غازی تا بایزید دوم اختصاص دارد.
دو نسخه از آن(دربرگیرندۀ بخشهای چهارم تا هفتم) در موزۀ بریتانیا نگهداری
میشود(«دائرةالمعارف ترکی»، نیز EI٢، همانجاها). نسخهای هم که گویا فصلی از بخش
هشتم تاریخ است، با عنوان «وقایعنامۀ بهشتی و یا تاریخ سلطان جم» در کتابخانۀ
توپکاپی سرای موجود است(I/TS,٢٠٦). تاریخ بهشتی به طورکلی براساس تاریخ
نشری(جهاننما) نوشته شده، و در حقیقت صورت ادبی شدۀ آن است(«دائرةالمعارف دیانت»،
همانجا). این اثر اگرچه به پیروی از هشت بهشت ادریس بدلیسی(ه م) تألیف گردیده است،
از نظر اهمیت به پای آن نمیرسد(EI٢، همانجا)
مآخذ: امین، حسن، الموسوعةالاسلامیة، بیروت، ١٤٠٠ق/١٩٨٠م؛ بروسهلی، محمدطاهر،
عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق/١٩١٥م؛ حاجی خلیفه، کشف؛ سامی، شمسالدین، قاموس
الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛ سهی بیگ، هشت بهشت، به کوشش گونای کوت، هاروارد،
١٩٧٨م؛ صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٤ش؛ عاشق پاشازاده، احمد،
تاریخ، استانبول، ١٣٣٢ق؛ قنالیزاده، حسن، تذکرةالشعرا، به کوشش ابراهیم قتلوق،
آنکارا، ١٩٧٨م؛ هامر پورگشتال، یوزف، تاریخ امپراتوری عثمانی، ترجمۀ زکی علیآبادی،
به کوشش جمشید کیانفر، تهران، ١٣٦٧ش؛ نیز:
Âli,M., Künhü’l-Ahbâr’ın tezkire kısmı, Ankara, ١٩٩٤; EI٢; Gibb, E. J. W., A
History of Ottoman Poetry, London, ١٩٦٥; Levend, A.S.,Türk edebiyatı tarihi,
Ankara, ١٩٨٨; TS, türkçe; Türk ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٨;Türk dili ve
edebiyatı ansiklopedisi, Istanbul,١٩٧٧; Türkiye diyanet vakfı İslâm
ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
رحیم رئیسنیا
١.Türk dili… ٢.Türkiye… ٣.Türk ansiklopedisi.