دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٢١٠

بَهاءُالدّینْ مَتّو، متخلص به بهاء(١٨٠-١٢٤٨ق/١٧٦٦-١٨٣٢م)، شاعر، عارف و از خاندان علمای کشمیر. اهمیت او بیشتر به سبب آثار وی دربارۀ تذکره‌نویسی صوفیه و تفسیر عقاید عرفانی است.
بهاءالدین در جوانی به تصوف گرایید. آن‌گاه نزد ملامحمودبلخی به فراگیری دانشهای دینی پرداخت و بعدها پیشۀ معلمی را برگزید(راشدی، ١/١٣٦). آثار منظومی متشکل از ٥ مثنوی مشابه خمسۀ نظامی از او برجای مانده که اینهاست:
١. ریشی(رشی)نامه، در ٤هزار بیت که شرح زندگی مشایخ ریشیۀ کشمیر است. این رساله به کتابت ابراهیم قادری فرزند میراحمدشاه در سالهای١٢٨٤-١٢٨٥ق/١٨٦٧-١٨٦٨م به خط تعلیق ودر ٣ دفتر، آراسته به حواشی و عنوانهای رنگی در ابتدای هر بخش، فراهم آمده است(عبدالمقتدر، ٢/٧٤؛ «فهرست…١»، XXXI/١٥٤-١٥٥؛ منزوی، فهرستواره…،٣/٢١٠٣).
٢. سلطانی‌نامه، که زندگی‌نامۀ سلطان العارفین، حمزۀ مخدومی و مریدان اوست و شمار ابیات آن به ٦٠٠’٣می‌رسد (استوری،I(٢)/١٠٦٤ ؛ منزوی، همانجا).
٣. غوثیه، که زندگی‌نامۀ پیران قادری، شامل شرح حال و تعلیمات شیخ‌عبدالقادر گیلانی(د٥٦١ق/١١٦٦م)و مریدان او: ابومدین، ابن‌عربی، ابونجیب سهروردی، عماریاسر(از مریدان ابونجیب سهروردی)و نجم‌الدین کبرى است و ابیات آن به ٥٠٠’٥ می‌رسد(منزوی، همان، ٣/٢٠١٣، ٢٢٢٦، خطی مشترک، ١١/١٠٠٩).
٤. نقشبندیه، که شرح حال بزرگان سلسلۀ نقشبندیه است. این مثنوی با شرح زندگی خواجه یوسف همدانی آغاز می‌شود و با سوانح خواجه عنایت‌الله نقشبندی پایان می‌یابد(آفاقی، ٨٤).
٥. چشتیه، که شرح حال صوفیان سلسلۀ چشتیه است و با خلیفه ابوبکر آغاز شده، وبه میان هاشم کشمیری خاتمه یافته است(همانجا).
بهاءالدین متو در ١٢٤٨ق درگذشت و در محلۀ مسجد پتوانی به خاک سپرده شد(راشدی، ١/١٣٧).
مآخذ: آفاقی، صابر، «صوفیان کشمیر و نقش آنان در نشر فرهنگ و ادب فارسی»، هنر و مردم، تهران، ١٣٥٠ش، شم‌، ١١٢-١١٣؛ راشدی، حسام‌الدین، تذکرۀ شعرای کشمیر، کراچی، ١٣٤٦ش؛ عبدالمقتدر، خان بهادر، مرآة‌العلوم، پتنه، ١٩٤٢م؛ منزوی، احمد، خطی مشترک؛ همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ش؛ نیز:
Catalogue of the Arabic and Persian Manuscripts in the Khuda Bakhsh Oriental Public Library, Panta, ١٩٧٧; Storey, C. A., persian Literature, London,١٩٧٢.
مرجان افشاریان




















١. Catalogue…