دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥١٧٧
| بوصیر جلد: ١٣ شماره مقاله:٥١٧٧ |
بوصیر، یا ابوصیر، نام چندین محل در مصر. این
نام در قبطی «بوسیر»، در آشوری «پوسیریس» و در یونانی و رومی «بوسیریس» خوانده
میشد، و به معنای محل اقامت آُزیریس ـ یکی از خدایان مصر باستان ـ است(رمزی،
٢/٦٩). در محلهایی که بوصیر خواندهشدهاند، اهرام کوچک و بزرگ بسیاری دیده میشود
که برخی از آنها ازگِل، و برخی دیگر از سنگ ساخته شدهاند(مقریزی، ٢/١١١-١١٢، ١٤٦؛
بغدادی، ٢٦)که نشان از تقدس این مکانها در مصر باستان دارد. این نام در غالب منابع
اسلامی به صورت بوصیر آمده است(نک: خلیفه، ٢/٦١٢، ٦٢٣؛ ابن فقیه، ٧٣؛ ابن خردادیه،
٨١، ٢٤٧؛ طبری، ٧/٤٣٨، جم؛ قدامه، ١٧٨، ٣٣٩؛ مسعودی، مروج...، ٣/٢٦١، جم،
التنبیه...، ٣٢٨، ٣٣١). اما در حدودالعالم از آن با نام توصیر یاد شده که ظاهراً
تصحیف همان بوصیر است(ص١٣٨؛ ٤٥١).
دردورۀ عثمانی، به ابتدای نام محلهایی که بوصیر خوانده میشدند، یک «الف» افزوده شد
و از آن پس، همۀ آنها به ابوصیر تغییر نام دادند(رمزی، همانجا).
١. بوصیر قوریدس(کوریدس)، این شهر در مصر میانه واقع بوده، و از اعمال فَیّوم به
شمارمیرفته، و از سدۀ ١١ق، بوصیرالملق(ملک)خوانده شده است(ابن عبدالمنعم، ١١٧؛
یاقوت، المشترک، ٧٠؛ ابنخلکان، ٦/٦٨؛ ابولفدا، ١٠٧؛ EI٢). کتان این شهر معروف
بوده، و به دیگر جایها صادر میشده است(مقدسی، ٢٠٣؛ ابن ظهیره، ٥٦).
به احتمال بسیار، مروان(حمار)، آخرین خلیفۀ اموی در ١٣٢ق/٧٥٠م در همین شهر بوصیر
کشته شده است(نک: ابن اثیر، ٥/٤٢٤؛ ابن خلکان، ٣/١٥١، ٢٢٩؛ ابولفدا، همانجا؛
یاقوت، بلدان، ١/٧٦٠؛ ابن ظهیره، ٦١؛ قس: ابنتغزی بردی، ١/٣١٧؛ یعقوبی، تاریخ
٢/٣٤٦؛ مسعودی، همان، ٣٣١). ابوعبدالله شرفالدین محمدبن سعید بوصیری، صاحب قصیدۀ
مشهور«برده» و از شعرای نامدار عرب، منسوب به این مکان است(کیلانی، ٥؛ سامی، ١٣٨٩؛
آربری، ٣٥٣؛ نیز نک: ه د، بوصیری).
٢. بوصیربنا، از شهرهای باستانی مصر که بر ساحل غربی رود دمیاط، از شاخه های رودنیل
و در استان مدیریۀ غربی امروزی واقع بوده است. این شهر از مراکز اداری به شمار
میرفت و اسقف نشین بوده است(EI٢). به سبب آنکه در مجاورت شهر«بنا» واقع بوده، به
بوصیر بنا شهرت یافته است(رمزی، همانجا). یعقوبی این محل را از ناحیۀ بطنالریف
دانسته، و در بزرگی، آن را به شهر بنا تشبیه کرده است(البلدان، ٩٦). ابندقمان
مساحت آن را ٨٠٥’٣ فدان آورده است(٢/١١٥).
٣. بوصیر سدر، که آن را بوصیر رجب نیز خواندهاند(ابن مماتی، ١١٧)، شهرکی است در
کورۀ جیزه(یاقوت، بلدان، همانجا؛ ابنخلکان، ٦/٦٨؛ ابوالفدا، همانجا)، واقع در جنوب
قاهره و نزدیکی ممفیس که اهرام معروف مصر درآن قرار دارد(نک: «اطلس ...١»، ١٩٤).
گفته شده است که زندان حضرت یوسف(ع) و مسجد حضرت یعقوب(ع) در همین مکان واقع بوده
است(نک: ابنایاس، ١(١)/٣٥).
٤. بوصیراشمونین، که در ساحل شرقی رود نیل در فاصلۀ ١٨٠ کیلومتری از جنوب
بوصیرالملق واقع بوده است (EI٢). ادریسی آن را شهرکی آباد با باغهای میوه و
نخلستانهای بسیار وصف کرده است. به گفتۀ او جادوگران فرعون که به مقابلۀ موسى
آمدند، از مردم این شهر بودند(١/١٢٤)و حتى در روزگار ادریسی این محل به سحر و ساحری
شهرت داشته است.
امروزه این شهر وجود ندارد و در منابع، میان آن وبوصیر قفط که هیچ ارتباطی با آن
ندارد، خلط شده است(رمزی، ١/١٨٠).
٥. بوصیرقفط، بنابر برخی شواهد، بوصیر قفط با کوم الکفار امروزی واقع در ٥٠٠’١ متری
جنوب شهر قفط از توابع شیخیه به مرکزیت قوص در استان قنا مطابقت دارد(همو، ١/١٨١؛
«اطلس»، همانجا).
٦. بوصیردفدنو، به گفتۀ یاقوت این بوصیر در کورۀ فیوم واقع بوده است(نک: بلدان،
همانجا)، اما دیگر منابع تاریخی و جغرافیایی از این محل اطلاع چندانی به دست
ندادهاند.
مأخذ: ابن اثیر، الکامل؛ ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور، به کوشش محمد مصطفى، قاهره،
١٤٠٢ق/١٩٨٢م؛ ابن تغزی بردی، النجوم؛ ابن خردادبه، عبیدالله، المسالک و الممالک، به
کوشش دخویه، لیدن، ١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛ ابن خلکان، وفیات؛ ابن دقماق، ابراهیم، الانتصار،
بیروت، ١٣١٠ق/١٨٩٣م؛ ابن ظهیره، الفضائل الباهره، به کوشش مصطفى سقا و کامل مهندس،
قاهره،١٩٦٩م؛ ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به کوشش احسان عباس،
بیروت، ١٩٧٥م؛ ابن فقیه، احمد، مختصر کتاب البلدان، به کوشش دخویه، لیدن،
١٣٠٢ق/١٨٨٥م؛ ابن مماتی، اسعد، قوانین الدواوین، به کوشش عزیز سوریال عطیه، قاهره،
١٤١١ق/١٩٩١م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به کوشش رنو و دوسلان، پاریس، ١٨٤٠م؛
ادریسی، محمد، نزهۀ المشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ بغدادی، عبداللطیف، الافادۀ و
الاعتبار(نک: ما، بغدادی)؛ حدودالعالم، به کوشش مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام،
تهران ١٣٧٢ش؛ خلیفۀ بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٩٦٨م؛ رمزی، محمد،
القاموس الجغرافی للبلاد المصریۀ، قاهره، ١٩٥٤-١٩٥٨م؛ سامی، شمس الدین، قاموس
الاعلام، استانیول، ١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛ طبری، تاریخ؛ قدامۀ بن جعفر، الخراج، به کوشش محمد
حسین زبیدی، بغداد، ١٩٧٩م؛ کیلانی، محمد، مقدمه و حاشیه بر دیوان بوصیری، قاهره،
١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٩٣؛ همو،
مروج الذهب، به کوشش محمدمحیی الدین عبدالحمید، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ مقدسی، محمد،
احسن التقاسیم، به کوشش دخویه ، لیدن، ١٩٠٦م؛ مقریزی، احمد، الخطط، به کوشش گاستون
ویت، قاهره، ١٩١٣-١٩٢٣م؛ یاقوت، بلدان؛ همو، المشترک، به کوشش ووستنفلد، گوتیگن،
١٨١٦م؛ یعقوبی، بلدان، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ همو، تاریخ، بیروت، ١٣٧٩ق/١٩٦٠م؛ نیز:
Arberry, A.J., » The Contribution to Islam«, The Legacy of Egypt, ed. S.R.K.
Glanville, Oxford, ١٩٥٣;Atlas of World, New york,١٩٩٧; Baghdādi, A., AI-I fādah
wa’I- I‘tibār (The Eastern Key), ed. And tr.K.H.Zand et al., London, ١٩٦٥; EI٢.
محمد حسین اشرف
١.Atlas …