دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٧١

پانیْ‌پَت، شهری در شرق ایالت‌ هاریانا، در شمال غربی هند و مرکز ناحیه‌ای به همین نام، در ٩٢ کیلومتری شمال غربی دهلی. این شهر در °٢٩و´٢٣عرض شمالی و °٧٦و´٥٨ طول شرقی واقع شده است. جلگۀ پنجاب ـ هاریانا در غرب، و جلگۀ رودخانه‌های گنگ و جَمنا (یَمونا) در شرق آن قرار دارد(«فرهنگ...١»، XIX/٣٩٧؛ جانسن، ٤١٦؛ «اطلس...٢»، ١٣٢، فهرست).
تاریخ بنای این شهر به روزگاران کهن می‌رسد. نام آن در حماسۀ مهاربهارتا آمده است(«فرهنگ»، همانجا) و نیز شماری از سکه‌های مسین دورۀ چاندرا گوپتای دوم(حک‌ ٣٨٠-ح٤١٣م) در آنجا کشف شده است(موکرجی، ١٣٧٧؛ انکارتا٣). پانی‌پت در دورۀ حکمرانی سلاطین و پادشاهان مسلمان شبه‌قاره به لحاظ موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به دهلی، همواره صحنۀ درگیریها و وقایع تاریخی بسیاری بوده، و نامش بارها در منابع مختلف این دوران آمده است. در درگیریهای میان ناصرالدین محمدشاه(حک‌ ٧٩٢-٧٩٦ق/١٣٩٠-١٣٩٤م) و ابوبکرشاه(حک‌ ٧٩١-٧٩٢ق) برسر به دست آوردن تاج و تخت، شاه‌زاده همایون پسر محمدشاه به پانی‌پت لشکرکشید و این ناحیه را غارت کرد، اما در همین محل از لشکریان ابوبکر شکست خورد(بدائونی، ١/١٧٩؛ هیگ، ١٩١؛ داف، ٢٣٢). چند سال بعد، در کشمکشهای میان ناصرالدین محمودشاه(حک‌ ٧٩٥-٨١٥ق/١٣٩٣-١٤١٢م) و رقیبش نصرت شاه، پانی‌پت و چند شهر دیگر به تصرف نصرت شاه درآمد، اما اندکی بعد اقبال‌خان، یکی از امرای برجستۀ نصرت شاه به نیرنگ بر وی تاخت و او به ناچار به پانی‌پت ـ که وزیرش، تاتارخان والی آنجا بود ـ پناه برد، اما اقبال‌خان به پانی‌پت لشکر کشید و این شهر را تصرف کرد(بدائونی، ١/١٨٤-١٨٥؛ طباطبایی، ١/١٣١؛ داف، ٢٣٥).
تیمور گورکانی در طی لشکرکشی خود به هند در ٨٠١ق/١٣٩٩م به پانی‌پت رسید و در آنجا اردو زد(الیت، V/١٩٦؛ داف، ٢٣٦). در دورۀ حکمرانی بهلول لودی(حک‌ ٨٥٥-٨٩٤ق/١٤٥١-١٤٨٩م)، پسر او نظام‌خان(اسکندر لودی بعدی)، پانی‌پت را محاصره، و پس از تصرف آن را مرکز قلمرو خود قرار داد(«فرهنگ»، همانجا).
گذشته از این وقایع، شهرت پانی‌پت بیشتر به سبب ٣ جنگ مهم تاریخی هند است که در این ناحیه رخ داده است:
جنگ اول در ٧ رجب ٩٣٢ق/١٩آوریل١٥٢٦م(داف، ٢٧٣)میان ظهیرالدین محمدبابر(٨٨٨-٩٣٧ق/١٤٨٣-١٥٣١م) و ابراهیم لودی، سلطان دهلی(حک‌ ٩٢٣-٩٣٢ق/١٥١٧-١٥٢٦م) روی داد. در این جنگ بابر با استفاده از موقعیت شهر و توپخانه و تجهیزات جنگی خود ابراهیم لودی را شکست داد. پس از این پیروزی و کشته شدن ابراهیم لودی بابر موفق شد سلسلۀ بابریان یا گورکانیان هند را بنیان نهد(بابر، ٤٧٢-٤٧٥؛ بدائونی، ١/١٣٠-٢٣١؛ خافی‌خان، ١/٥٠-٥٢).
جنگ دوم پانی‌پت در ٢محرم٩٦٤ق/٥نوامبر١٥٥٦م میان سپاهیان اکبرشاه(حک‌ ٩٦٣-١٠١٤ق/١٥٥٦-١٦٠٥م)به رهبری بیرم‌خان، خان‌خانان(مق‌ ٩٦٨ق) و هیمو از فرماندهان برجستۀ هندوی مخالف اکبرشاه که دهلی را تصرف کرده بود، روی داد. سپاهیان اکبر در این جنگ پیروز شدند، هیمو دستگیر شد و به فرمان اکبر به قتل رسید(ابوالفضل، اکبرنامه، ٢/٣٩؛ توزک...، ٢٣؛ خافی‌خان، ١/١٣٢-١٣٣). پس از این پیروزی اکبر توانست بردهلی و آگره نیز دست یابد(بدائونی، ٢/١٢-١٣). در دورۀ اکبرشاه، پانی‌پت در شمار «صوبۀ» دهلی بود(ابوالفضل، آیین...، ٢/٢٧). در لشکرکشی نادرشاه افشار(حک‌ ١١٤٨-١١٦٠ق/١٧٣٥-١٧٤٧م) به هند، محمدشاه(حک‌ ١١٣١-١١٦١ق) برای مقابله با نادر، نخست در پانی‌پت موضع گرفت و سپس به کرنال رفت(محمدکاظم، ٢/٧١٠). پس از اینکه نادر، محمدشاه را در جنگ کرنال شکست داد، گروهی از لشکریان خود را که شمار آنها ١٢هزارتن بود، به پانی‌پت فرستاد تا از رسیدن نیروهای کمکی و آذوقه و تجهیزات به اردوی محمدشاه جلوگیری کنند. سپس جنگی سخت میان لشکریان نادر و نیروهایی که برای کمک به محمدشاه بدانجا رسیده بودند، روی داد. در این جنگ لشکریان نادر پیروز شدند و غنایم بسیاری به دست آوردند(همو، ٢/٧٣٠). نادر در ذیحجۀ ١١٥١/مارس١٧٣٩ از طریق پانی‌پت به دهلی رفت(مالک، ١٧٦).
سومین جنگ مهم پانی‌پت در جمادی‌الآهر ١١٧٤/ژانویۀ ١٧٦١میان نیروهای ناراضی هندی مخالف شاه عامل دوم(حک‌ ١١٧٣-١٢٢١ق) که با افغانها به رهبری احمدشاه درّانی(١١٣٤-١١٨٦ق/١٧٢٢-١٧٧٢م)متحد شده بودند، و مراتهه‌ها که به حمایت از شاه‌عالم برخاسته بودند، روی داد(سرکار، ٤٣١-٤٥٦). پس از دو ماه ونیم جنگ و تضعیف نیروهای مراتهه، سرانجام سپاهیان احمدشاه بر مراتهه‌ها پیروز شدند و پانی‌پت به تصرف سپاهیان احمدشاه درآمد. پس از این شکست، مراتهه‌ها هرگز نتوانستند موقعیت پیشین خود را بازیابند(مجومدار، ٥٥٠-٥٥٣؛ بهادر، II(١)/٥٣٩-٥٤١؛ ویلر، I/٣٣٨). درگیری بی‌نتیجه‌ای نیز در ١١٨١ق/١٧٦٧م میان نیروهای شاه عالم دوم و سیکها در پانی‌پت روی داد(«فرهنگ»، XIX/٣٩٨).
در ١٢١٨ق/١٨٠٣م پانی‌پت به دست نیروهای انگلیسی افتاد(همانجا). در روزگار استیلای بریتانیا بر هند، پانی‌پت در شمار شهرهای ایالت پنجاب بود، تا اینکه در ١٣٢٦ش/١٩٤٧م پس از تجزیۀ هند، در بخش شرقی یا هندی ایالت تقسیم شدۀ پنجاب قرار گرفت و سپس جزو ایالت‌ هاریانا شد(EI٢, VIII/٢٥٨).
برخی از مشایخ صوفیۀ هند از سدۀ ٨ق در پانی‌پت اقامت داشتند و در سدۀ ١٠ق/١٦م نیز این شهر یکی از مراکز طریقت چشتیه در هند بود(تاراچند، ١٣٤؛ رضوی، II/٢٧٤). از مشهورترین صوفیان این شهر می‌توان از شیخ شرف‌الدین پاتی‌پتی، مشهور به ابوعلی یا بوعلی قلندر(د٧٢٤ق/١٣٢٤م)نام برد. وی که تبار ایرانی داشت(رازی، ١/٣٥١-٣٥٢؛ تیتوس، ٤٤)، پس از سفرهای بسیار در پاتی‌پت رحل اقامت افکند(ابوالفضل، همان، ٣/١٧٢؛ طباطبایی، ١/٢٣٣؛ رضوی، I/٣٠٥). مقرب‌خان از صاحب‌منصبان برجستۀ دورۀ جهانگیر و شاه‌جهان، ضمن مرمت آرامگاه بوعلی قلندر در پانی‌پت، مسجد و مقبره‌ای برای خود نیز در این شهر بنا نهاد(اشر، ٢٢٨-٢٣٠). امروزه آرامگاه بوعلی قلندر همچنان زیارتگاه مردمی است که از دور و نزدیک به پانی‌پت می‌روند(تینوس، طباطبایی، همانجاها). شیخ مودود لاری(د٩٣٧ق/١٥٣١م) و شیخ امان(د٩٥٨ق/١٥٥١م) از دیگر صوفیانی‌اند که در پانی‌پت به خاک سپرده شده‌اند(ابوالفضل، همان، ٣/١٧٠، ١٧٥). جلال‌الدین محمد پانی‌پتی(ه‌ م)و ثناءالله پانی‌پتی(ه‌ م) از دیگر بزرگان صوفیۀ منسوب به این شهرند(رضوی، II/٢٧٤).
از آثار تاریخی پانی‌پت افزون بر مقبرۀ بوعلی قلندر، می‌توان از مقبرۀ ابراهیم لودی، دروازۀ سالار جنگ، معابد جین در هولی محله و بقایای یکی قلعۀ تاریخی که بیرون از پانی‌پت قرار دارد، نام برد(«پانی‌پت٤»). اما مشهورترین اثر تاریخی پانی‌پت «کابلی باغ» در دو کیلومتری آن است که بابر آن را به افتخار پیروزی خود بر ابراهیم لودی ساخت. نام این باغ برگرفته از نام کابلی بیگم همسر بابر است(اشر، ٢٥-٢٨؛ براون، ٥٢٤).
امروزه پانی‌پت یکی از مراکز کشاورزی هند به شمار می‌رود. سه چهارم از اراضی ناحیۀ پانی‌پت زیرکشت قرار دارد که توسط کانالها و لوله‌کشی از چاهها آبیاری می‌شود. عمده‌ترین محصولات کشاورزی آن گندم و برنج است و پس از آن نیشکر و سبزیجات سهم عمده‌ای از تولیدات کشاورزی را به خود اختصاص داده است. محصولات کرخانه‌های وسایل الکتریکی، مواد شیمیایی و تولید شکر، گلیم‌بافی و منسوجات بیشترین سهم را در دادوستد صنعتی این ناحیه دارد. همچنین یکی از ٧ پالایشگاه نفت هند در پانی‌پت واقع است(جانسن، ٤١٦-٤١٧؛ «بریتانیکا...٥»، IV/١٥٤؛ «پالایشگاه...٦»).
پانی‌پت از طریق جاده و شبکۀ راه‌آهن هند با دیگر نقاط ارتباط دارد و دهلی، امبالا و امریتسر را به یکدیگر متصل می‌کند. این شهر در ١٣٧٩ش/٢٠٠١م، حدود ٩٨٣‘٣٥٣ تن جمعیت داشته است(انکارتا) و مردم آن به زبانهای هندی و هارینوی٧ گفت‌وگو می‌کنند(«پانی‌پت»).
مآخذ: ابوالفضل علامی، آیین اکبری، لکهنو، ١٨٩٣م؛ همو، اکبرنامه، به کوشش عبدالرحیم، کلکته، ١٨٧٩م؛ بدائونی، عبدالقادر، منتخب‌التواریخ، به کوشش احمدعلی صاحب، تهران، ١٣٨٠ش؛ توزک جهانگیری، به کوشش محمدهاشم، تهران، ١٣٥٩ش؛ خافی‌خان نظام‌الملکی، محمدهاشم، منتخب‌اللباب، به کوشش کبیرالدین احمد و غلام قادر، کلکته، ١٨٦٨م؛ رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛ طباطبایی، غلامحسین، سیرالمتأخرین، لکهنو، چ سنگی؛ محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٩ش؛ نیز:
Asher, C., The New Cambridge History of India, Cambridge, ١٩٩٢; Babur, Zahiru’d-din Muhammad, Bābur-Nāma, tr. A. S. Beveridge, New Delhi, ١٩٧٩; Bahadur, K. P., A History of Indian Civilisation, New Delhi, ١٩٨٠; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; Brown, P., »Monuments of the Mughul Period«, The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. IV; Duff, C. M., The Chronology of India History, Delhi, ١٩٧٢; EI٢; Elliot, H. M., History of India, London, ١٩٠٧; Encarta Reference Library, ٢٠٠٤; Haig, W., »The Later Tughluqs«, The Cambridge History of India, New Delhi, ١٩٨٧, vol. III; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢; Johnson, B. L. C., Geographical Dictionary of India, Delhi, ٢٠٠٢; Majumdar. R. C., An Advanced History of india, London, ١٩٥٨; Malik, Z., The Rrign of Muhammad Shah ١٧١٩-١٧٤٨, Bombay, ١٩٧٧; Mukherjee, B. N., »Coinage«, A Comprehensive History of India, New Delhi, ١٩٨٢, vol. III(٢); »Panipat«, www.travel.indiamart.com/haryana/panipat; »Panipat-Oil Refinery, India«, www.hydrocarbons-technology.com/Projects/panipat; Rizvi, A. B., A History of Sufism in india, New Delhi, ١٩٨٢-١٩٨٣; Sarkar, J., »An Original Account of Ahmad Shah Durrani’s Campaigns in India and the Battle of Panipat«, Islamic Culture, Heydarabad, ١٩٣٣, vol. VII; Student’s Britannica India, New Delhi, ٢٠٠٠; Tara Chand, Influence of Islam on Indian Culture, Allahabad, ١٩٧٦; Titus, M. T., Indian Islam, New Delhi, ١٩٧٩; Wheeler, J. T., Encyclopedic History of India, New Delhi, ٢٠٠١.
هدیٰ سیدحسین‌زاده




١. The Imperial… ٢. Britannica… ٣. Encarta… ٤. »Panipat« ٥. Student’s… ٦. »Panipat-Oil…« ٧. Haryanvi