دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٢٩٤
| بهوپال جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٢٩٤ |
بِهوپال١، شهرستان و شهری به همین نام و مرکز
ایالت مدهیاپرداش در مرکز هند. نام این شهر برگرفته از نام راجهبهوچ بنیانگذار
این شهر است(نک: دی، ٢٢٤؛ «بهوپال٢» ، تاریخ).
شهرستان بهوپال با وسعت ٧٧٢‘٢ کم ٢ و ٧٨٤‘٨٣٦‘١ تن جمعیت (١٣٨٠ش/٢٠٠١م) در نیمۀ
غربی ایالت مدهیاپرداش واقع است(همان، شهرستان؛ «اطلس هند٣»، ٧٦). شهر بهوپال مرکز
این شهرستان با ١٠٠‘٥١٩‘١ تن جمعیت (١٣٨٣ش/٢٠٠٤م) در °٢٣ و´١٦ عرض شمالی و ° ٧٧ و
´٢٤ طول شرقی در ارتفاع ٤٩٨ متری از سطح دریا(«فرهنگ جهانی٤» ؛ «اطلس بریتانیکا٥»،
فهرست، ١٩)، در کنار دو دریاچه که یکی از آنها بزرگترین دریاچۀ هند است، قرار
دارد(رستمعلی، ٥٨؛ ملکم، I/٣٩٧؛ «بهوپال، شهر...٦»). این دریاچهها بخشی از آب
مورد نیاز بهوپال را تأمین میکنند(«مسلمانان...٧»، VI/٣٧٥).
میزان بارش باران در این منطقه در فصل مرطوب ٧٨٠‘١ میلیمتر و درفصل خشک ٥٠٠
میلیمتر، است و درجۀ حرارت از °٥/١٨ تا °٥/٣١ سانتیگراد متغیر است(«اطلس هند»،
١٥٢). برنج و گندم عمدهترین محصولات کشاورزی، و صنایع نساجی، برق، فلزی، شیمیایی و
دارویی از مهمترین صنایع این شهرستان بهشمار میرود(نک: همان، ١٦٠ff.).
تاریخ: پیشینۀ تاریخی بهوپال به سدۀ ٥ق/١١م به دوران حکومت راجهبهوج بنیانگذار
این شهر باز میگردد. این شهر پس از مدتی بر اثر برخی حوادث ویران، و به دهکدهای
کوچک بدل شد(رستمعلی، همانجا؛ «بهوپال»، فاجعه). در اواخر سدۀ ٩ق/١٥م بهوپال بخشی
از قلمرو گرهه ـ مندله٨ که بر نواحی شمالی هند تسلط داشتند، بهشمار میرفت(هیگ،
٥٣٦).
شهر کنونی بهوپال توسط سرداری افغانی به نام دوستمحمدخان از اهالی تیراه از طایفۀ
میرزایی خیل بنا نهاده شد. دوست محمدخان که در ١٢٠ق به هند آمده بود، در ١١٢١ق به
پاس خدمات نظامیاش به بهادرشاه(حک ١١١٩-١١٢٤ق/١٧٠٧-١٧١٢م) اجارۀ پرگنۀ پراسیا٩ را
دریافت کرد(«فرهنگ سلطنتی...١٠»، VIII/١٢٨). وی پس از تصرف گنور١١ در ١١٣٥ق/١٧٢٣م
شهر امروزی بهوپال را پایهگذاری کرد و یک دژ نظامی در کنار آن ساخت و پس از ساختن
دیواری مستحکم به دور شهر بر استحکامات آن افزود(رستمعلی، ٥٩، ملکم، I/٣٥٣). در
١١٥٠ق/١٧٣٧م حدود ٣ سال پیش از درگذشت دوست محمدخان، نظامالملک از وی برضد سلاطین
دهلی کمک خواست، اما دوستمحمدخان پیشنهاد او را رد کرد و به دشمنان او پیوست. چون
نظامالملک در جنگ پیروز شد، بهوپال را تسخیر کرد و دوستمحمدخان به ناچار برای حفظ
حکومتش پسر خود را به گروگان نزد او سپرد(ملکم، I/٣٥٣-٣٥٤).
پس از درگذشت دوست محمد، وزیرانش با نیت در دست نگاه داشتن قدرت، فرزندان کهترش را
به حکومت نشاندند، اما نظامالملک برادر بزرگتر را که به گروگان بود، با هزار سوار
به بهوپال فرستاد(همو، I/٣٥٣٥-٣٥٦). در دهۀ ١٧٣٠م بهوپال در معرض درگیریهای
نظامالملک و نیروهای مراتههها قرار گرفت و نظامالملک با نیرویی بزرگ عازم جنگ با
آنها شد؛ اما در بهوپال از آنها شکست خورد و پیمان معروف به بهوپال میان آنها منعقد
گردید(«برتری...١٢»، ٨٩-٩١؛ چندرا، ٢٣٤-٢٣٥).
در سالهای میان ١٢٢٥-١٢٢٩ق/١٨١٠-١٨١٤م بهوپال دوباره مورد هجوم مرتههها قرار گرفت.
آنها در آغاز پیروز شدند و نوابنشین بهوپال را تقسیم کردند، اما محمدخان، نواب
بهوپال به مقابله با آنها پرداخت، مراتههها را مغلوب ساخت و بهوپال را مجدداً پس
گرفت(رامالینگام، ١٢٩). مقارن با این زمان نیروهای انگلیسی که درصدد گسترش نفوذ
هرچه بیشتر خود در هند بودند، موفق به انعقاد پیمان دوستی با نوابنشین بهوپال
شدند(پاول پرایس، ٥٠٠). بنابر پیمان منعقد میان انگلیسیها و نواب بهوپال که در
١٢٣٣ق/١٨١٨م امضا شد، نواب بهوپال متعهد شد که از تهاجم به همسایگان خود، خودداری
کند و درصورت لزوم ٦٠٠ سواره نظام و ٤٠٠ پیاده نظام در خدمت دولت انگلیس قرار دهد
ونیروهای انگلیسی در هر زمان اجازۀ ورود به بهوپال را داشته باشند(ملکم،
II/٤٠٢-٤٠٤). با این پیمان نوابنشین بهوپال رسماً به تحتالحمایگی دولت انگلستان
درآمد و با پشتگرمی انگلیسیها به توسعۀ قلمرو خود پرداخت، به گونهای که در اوایل
سدۀ ٢٠م علاوه بر شهرهای تحت حاکمیت حکومت، حدود ٣ هزار روستا نیز در گسترۀ قلمرو
نوابنشین بهوپال قرار داشت(نک: «مسلمانان» VI/٣٥٧-٣٥٨؛ ملکم، II/٢٤٢, ٣٨٩).
در این دوره، نوابنشین بهوپال پس از حیدرآباد مهمترین ایالت مسلمان هند بهشمار
میرفت(«مسلمانان»، همانجا) و انجمن نظارةالمعارفالقرآنیه که در مسجد فاتحپوری
دهلی برای ترویج علوم قرآنی ایجاد شده بود، از پشتیبانی بیگم بهوپال برخوردار
گردید(ماینولت، ٣٠).
در نیمۀ اول سدۀ ٢٠م رهبران بهوپال در مبارزات استقلالخواهی ملت هند در کنار سایر
رهبران هند قرار داشتند(نک: هادسن، ٢١١-٢١٢) و نواب بهوپال که از دوستان نزدیک
محمدعلیجناح بود، از وی درآخرین ایام زندگی مراقبت میکرد(نک: اقبال، ٣٨٦, ٣٩٦)،
حکومت بهوپال خواهان الحاق به پاکستان بود(هادسن، ٣٦٠)، اما پس از استقلال هند، از
ایالت منفرد شد و از ١٣٢٨ش/١٩٤٩م جزو حکومت مرکزی هند قرار گرفت(همو، ٤٩٤؛ مجومدار،
١٠٠٠). در ١٩٥٢م حکومت نواب لغو شد و بهوپال به یک شهرستان بدل گردید و در
١٣٣٥ش/١٩٥٦م در استان مدهیاپرداش ادغام شد و شهر بهوپال به جای شهر ناگپور مرکز آن
ایالت شد(بریتانیکا، II/١٨٩).
در ١٣٦٣ش/١٩٨٤م شهر بهوپال دستخوش حادثۀ مصیبتبار انفجار و پخش مواد سمی کارخانۀ
آمریکایی «یونیونکارباید» شد که چندهزار کشته و دهها هزار معلول به
بارآورد(«بهوپال»، فاجعه).
از آثار تاریخی شهر بهوپال ٦ دروازۀ قدیمی شهر و حدود ١٠٠ مسجد از جمله بزرگترین
مسجد هند به نام تاجالمسجد و ساختمان شاهجهانبار در نزدیکی شهر و نیز بناهای
یادبود قدیمی بودا در منطقۀ بهوپال را میتوان نام برد(«مسلمانان»، VI/٣٥٧؛ پاول
پرایس، ٦٠؛ بریتانیکا، همانجا).
مآخذ:
An Atlas of India, Delhi, ١٩٩٠; »Bhopal«, Wikipedia, en., wikipedia.org/
wiki/bhopal; Bhopal, the City of Lakes, www.bhopal.nic.in/profile.htm;
Britannica ١٩٨٧; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; Chandra, S., Parties and
Politics at the Mughul Court ١٧٠٧-١٧٤٠, Aligarh, ١٩٥٩; Dey, N.L., The
Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval India, New Delhi, ١٩٨٤; Haig,
W., »The Native States of Northern India from A.D., ١٠٠٠ to ١٥٢٦«, The Cambridge
History of India, ed. W.Haig, New York, ١٩٢٨, vol. III; Hodson, H.V., The Great
Divide Britain-India-Pakistan, Karachi, ١٩٦٩; The Imperial Gazetteer of India,
New Delhi, ١٩٨١; Iqbal, A., The Life and Times of Mohamed Ali, Lahore,١٩٧٩;
Majumdar, R.C. An Advanced History of India, London, ١٩٥٨; Malcolm, J., A Memoir
of Central India, New Delhi, ١٩٧٠; The Maratha Supremacy, ed. R.C. Majumdar,
Bombay, ١٩٦٤; Minault, G., The Khilafat Movement, Delhi, ١٩٨٢; The Moslem World,
ed. S.M., Zwemer, New York, ١٩١٦; Powell-Price, J.C., A History of India,
London, ١٩٥٥; Ramalingam, J.A., »British Policy in the Context of Bhonsla-Bhopal
Relations, ١٨١٠-١٨١٤«, Islamic Culture, Hyderabad Deccan, ١٩٦٢, vol.XXXVI;
Rustam’Ali, »Táríkh-I Hindí«, The History of India as Told by its Own
Historians, ed. J. Dowson, Lahore, ١٩٧٦, vol. VIII; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com/d/d_in_mp.htm.
پروین امین
١. Bhopāl ٢. »Bhopal« ٣. An Atlas… ٤. The World… ٥. Britannica Atlas. ٦.Bhopal,
the City… ٧. The Moslem… ٨. Garha-Mandla ٩. Berasiā ١٠. The Imperial… ١١.Gunnour
١٢. The Maratha…