بوئینْ‌زَهرا، شهرستان و شهر مرکز آن در استان قزوین.
نام‌گذاری: بوئین یا بوهین را به معنی خرمن‌گاه و انبارغله، و زهرا را نام شخص یا گل و نیز به معنای تلألؤ و روشنایی زهره هم دانسته‌اند(توکلی، ١/٢١٧). به گفتۀ ورجاوند، کلمۀ زهرا تصحیفی از واژۀ زرا(زر)به معنی مقدس، و بوئین ترکیبی از واژۀ بو و ئین به معنی چشمه باشد که مجموعاً «چشمۀ ایزد مقدس» معنی می‌دهد. از آنجا که اغلب چشمه‌ها و برکه‌ها با الاهه آناهیتا فرشتۀ پاکی و آبهای روان مربوط بوده‌اند، دادن عنوان چشمۀ مقدس، به سرزمینی که پرستشگاهی از ناهید در آن وجود داشته، بی‌اساس به نظر نمی‌رسد. پس از اسلام اکثر بناها و آثاری که به نام ناهید خوانده می‌شده‌اند، به واژه‌هایی چون: خاتون، بی‌بی، دختر و نظایر آن تغییر یافته است و از این‌رو، بعید نیست که به جای ناهید نام حضرت زهرا(ع)، دخت پیامبر اکرم(ص) را گذاشته باشند(سرزمین…، ٢٦٣).
شهرستان بوئین زهرا: این شهرستان میان °٣٥و´٢٧تا°٣٦و´١٠ عرض شمالی و °٤٨و´٤٦تا°٥٠و´١٤ طول شرقی گسترده است. ارتفاع متوسط آن از سطح دریا ٥٠٠’١متر است و جمعیت آن را حدود ١٨٠هزار نفر تخمین زده‌اند که ٧٩٪ آن را ساکنان روستاها تشکیل می‌دهند(حاجی آقامحمد، ١٢٩). شهرستان بوئین‌زهرا دارای ٦بخش: مرکزی، آوج، آبگرم، رامند، شال و دشتابی، و ١٤دهستان و ٤شهر است(نشریه …، ٣٨).
شهرستان بوئین‌زهرا از شمال به شهرستانهای قزوین و تاکستان، از جنوب به شهرستانهای ساوه و رزن، از شرق به شهرستان کرج، و از غرب به شهرستانهای ابهر و خدابنده محدود است(نک‌: نقشه...).
شهرستان بوئین‌زهرا به سبب داشتن روستاهای متعدد ودر موقعیتهای متفاوت جغرافیایی بیشتر دارای آب و هوای خشک تا نیمه‌خشک است، اما آب‌وهوای مناطق روستایی آن برحسب ارتقاع تغییر می‌کند. دارا بودن زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای گرم از ویژگیهای اقلیمی این شهرستان است(حاجی آقا محمدی، ١٣١). در این ناحیه بادهای محلی با اسامی خاص می‌وزد که کار کشت و زرع و آبیاری بستگی به نوع وزش آنها دارد. از آن جمله است: ١. بادمیه، که باد بسیار سردی است و در تمام فصول از جهت شمال غرب می‌وزد و در زمستان باعث یخ‌بندان می‌شود و در تابستان از سوختن محصول و سردرختی بر اثر گرما جلوگیری می‌کند. ٢. باد قاقازان، که باقی‌ماندۀ همان باد میه است و از همان سمت می‌وزد. ٣. باد راز، که به غیر از زمستان در تمام فصول دیگر گاه از جنوب‌شرق به شمال‌غرب می‌وزد. شدت گرمای آن گاهی سبب سوزاندن محصول و خشکی درختها می‌شود و اغلب به همراه خود طوفانی از ماسه و شن می‌آورد. ٤. باد طالقان، باد خنکی است که از سمت طالقان و کوههای شمال شرقی قزوین می‌وزد(آل‌احمد، ٤٦-٤٨).
آبهای این منطقه گذشته از ٦ رشته قنات، از سفره‌های زیرزمینی و رودخانه‌های خر رود، شور، رودک و حاجی‌عرب تأمین می‌شود. مشاغل عمدۀ این منطقه دامداری و کشاورزی است. مراتع سرسبز رشته کوههای رامند و سیاه کوه در دام‌پروری و دامداری این ناحیه نقش مهمی دارند(جغرافیا...، ٧٢٩). از محصولات مهم آن غلات، پنبه، گندم، جو، عدس و انگور است. رستنیهای آن جز گیاهان دشتی کویری، کاسنی، شکرتیغال، خارشتر و درمنه است که خاصیت دارویی دارد. شغال، گرگ، روباه و خرگوش حیواناتی هستند که دراین منطقه دیده می‌شوند(کیهان، ٢/٣٧١؛ فرهنگ...، ١٠٣)
از جمله اماکن مقدس این منطقه می‌توان به آرامگاه امام‌زاده علی اکبر سگزآباد اشاره کرد که اهالی وی را فرزند موسی‌بن جعفر(ع) می‌دانند. بنای ساختمان آن در ١٣٤٣ش مرمت شد(ورجاوند، همان، ٢٦٦-٢٦٧).
شهر بوئین‌زهرا: این شهر در°٥٠و´٤ طول‌شرقی و °٣٥و´٤٦ عرض‌شمالی واقع‌است(مفخم، ٧٥)و درآبان ١٣٧٥ دارای ٠٩٠‘ ٢ خانوار معمولی ساکن با ٥٩٩‘٩نفر جمعیت بوده است(سرشماری...، پنجاه). مردم بوئین‌زهرا به زبانهای تاتی، ترکی و فارسی(با گویش لُری)صحبت می‌کنند(فرهنگ، همانجا) و شیعۀ دوازده امامی هستند(حمدالله، ٧٧٨؛ گلریز،١٠٠٧).
پیشینۀ تاریخی: با توجه به آثار باستانی مکشوفه و حفاریهایی که در تپه‌های باستانی سگزآباد و زاغه به عمل آمده است، تمدن این محل به هزارۀ ٤و٣ق‌م می‌رسد(کیانی، ٣٢٠؛ معصومی، ٥٦). همچنین رواج لهجۀ تاتی که یکی از گویشهای ایرانی است و به عقیدۀ زبان‌شناسان از بقایای زبان مادری می‌باشد، نشان از قدمت این منطقه دارد(آل‌احمد، ١٥). آثار به جا مانده از دوران ساسانیان و دوران اسلامی مبین تداوم زندگی در این منطقه است(ورجاوند، همان، ٢٦٥). منطقۀ قزوین در مسیر جادۀ ابریشم قرار داشته، و بوئین‌زهرا یکی از گذرگاههای این راه بوده است(همو، سیما...، ٢/٧٥٧).
ناحیۀ بوئین‌زهرا تا سدۀ ٢ق/٨م جزو منطقۀ ری به شمار می‌رفته است و در زمانی که موسی‌بن بُغا به گسترش قزوین پرداخت، این ناحیه را از ری جداساخت و به قزوین ملحق کرد(حمدالله،٧٧٧). بلوک زهرا در سدۀ ٦ق/١٢م ناحیه‌ای آباد با آب فرواوان و محصولات بسیار وصف شده است و بیشتر اهالی آن شیعه مذهب بوده‌اند(رافعی، ١/٤٨). در دوران صفویه پس از تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان، راه میان این دو شهر از طریق ساوه و قم، قسمتی از منطقۀ بشاریات و بخشی از آن از خاک بوئین‌زهرا می‌گذشته است(ورجاوند، سرزمین، ٢٦٦؛ آل‌احمد، ١٩). زین‌العابدین شیروانی بوئین‌زهرا را در اواخر سدۀ ١٢ق/١٨م بلوکی دلگشا وصف کرده که دارای ٣٠ قریه بوده، و آبش از کاریز تأمین می‌شده است و مردم آن به زبانهای ترکی و تاتی تکلم ‌می‌کرده‌اند(ص٣٠٣).
زمین لرزۀ شدید شهریور ١٣٤١ چهرۀ بوئین‌زهرا را دگرگون ساخت(امبرسز،٢٥١)و بسیاری از آثار باستانی آن را از بین برد(حاجی آقامحمدی،١٣٣). بیشتر ساختمانها و بناهای امروزی بوئین‌زهرا پس ازاین زمین لرزه ساخته شده است(جعفری، ٢٠٨).
مآخذ: آل‌احمد، جلال، تات نشینهای بلوک زهرا، تهران،١٣٥٦ش؛ امبرسز، ن.ن. وچ.پ. ملویل، تاریخ زمین‌لرزه‌های ایران، ترجمۀ ابوالحسن رده، تهران، ١٣٧٠ش؛ توکلی مقدم، غلامحسین، وجه تسمیۀ شهرهای ایران، تهران،١٣٧٥ش؛ جعفری، عباس، دائرة‌المعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦؛ حاجی آقامحمدی، قباس، سیمای استان قزوین، قزوین، ١٣٧٧ش؛ حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ش؛ رافعی قزوینی، عبدالکریم، التدوین فی اخبار قزوین، بیروت، داراکتب‌العلمیه؛ زین‌العابدین شیروانی، بستان‌السیاحة، تهران، سنایی؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، استان تهران، شهرستان قزوین، تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادایهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٨ش، ج٢٦؛ کیانی، محمدیوسف، نظری اجمالی به شهرنشینی و شهرسازی در ایران، تهران، ١٣٦٥ش؛ کیهان، مسعود، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣١١ش؛ گلریز، محمدعلی، مینودر، تهران، ١٣٦٨ش؛ معصومی، غلامرضا، باستان‌شناسی ایران، تهران، ١٣٥٥ش؛ مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‌ ٢؛ نقشۀ جغرافیایی جمهوری اسلامی ایران، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٧ش؛ ورجاوند، پرویز، سرزمین قزوین، تهران،١٣٤٢ش؛ همو، سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین، تهران، ١٣٧٧ش.
آزاده شیرازی‌نژاد