دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٢٣٨
| بهاولپور جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٢٣٨ |
بَهاوَلْپور، شهر و شهرستانی به همین نام در
استان پنجاب پاکستان. پیش از استقلال پاکستان بهاولپور یکی از استانهای هند به شمار
میرفت و مرکز آن شهر بهاولپور بود. این شهر منسوب به بینانگذار آن نواببهاولخان
است.
بهاولپور در شمال و شرق بیابان خشک راجپوتانا، و در جنوب رودخانههای ستلج، پنجند و
سند، و در مرکز پاکستان قرار دارد(نک: میراث...، ٢٠٩؛ حسینی منشی، ١/٦٢١؛ یاپ،
١٧٧). شهرستان بهاولپور در ١٣٣ش/١٩٥٥م با وسعتی حدود ٨٣٠‘٢٤کم ٢ از ٣ شهر
بهاولپور، بهاولنگر و رحیمیارخان تشکیل یافت(نک: برینانیکا، I/٧٩٩). در
١٣٦٠ش/١٩٨١م جمعیت شهر بهاولپور ١٧٨هزار، و شهرستان ٠٠٠‘٤٤٧‘١ نفر بوده
است(همانجا).
اقتصاد این شهرستان از قدیم وابسته به آب رودخانه بوده(استیونز، ٤٣؛ فلدمن، ٦٤)،
وبه همین سبب، شبکۀ کانالهای آب به درازای ٧هزار کم از اواخر سدۀ ١٩م در آنجا
احداث شده که در کنار آنها مراکز مسکونی از جمله منچین آباد پدید آمده است(نک:
رکلو، VIII/٢٢٦). در این منطقه گندم، حبوبات، پنبه، نیشکر و خرما کشت میشود و
گوسفند و گاو پرورش مییابد، به گونهای که پشم آنها به سایر نقاط صادر میگردد.
قالیبافی و تولید پارچههای ابریشمی و ظروف سفالین هم در بهاولپور رواج دارد و در
صدور پارچۀ ابریشمی به افغانستان و آسیای مرکزی از گذشته یکی از منابع درآمد این
ناحیه بوده است(همو، نیز بریتانیکا، همانجا).
ساکنان بهاولپور از نژاد جت، و طبقۀ حکمرانان پیشین آن از قبیلۀ داوودپوترا بودند
که خود را از فرزندان خلفای عباسی مصر میدانستند، و بعضی گمان دارند منظور خلفای
فاطمی مصر بوده است(نک: فلدمن، یاپ، همانجا).
محل شهر بهاولپور را گاهوارۀ فرهنگ و تمدن کهن دانسته، و آوردهاند که رودخانهای
از آن میگذشته است که امروزه آن را رودخانۀ گمشده مینامند(میراث، همانجا).
بهاولخان این منطقه را در ١١٦٣ق/١٧٥٠م به عنوان پاداش خدمات به حکومت ملتان،
دریافت کرد و آن را مرکز حکومتی قرارداد که خود و فرزندانش حدود ٢٠٠ سال برآن حکم
راندند(نک: عبدالرشید، ٢٣٩؛ میراث همانجا). حکومت بهاولپور در سالهای بعد از ١٨٣٠م
تنها شامل منطقۀ پنجاب بود که امپراتوری سیک، قادر به گشودن آن نشد(نک: رُزبری،
٨٠؛ «تاریخ...١»، IX/٢٨٦-٢٨٧). اولین پیمانهای حکومت بهاولپور با دولت انگلیس در
دهۀ ١٨٣٠م امضا شد(نک: یاپ، ٢١٧؛ برجس، ٣٢٩)که طبق آن بهاولپور سلطۀ انگلیس را به
رسمیت شناخت و همکاری با آن دولت را پذیرفت و در مقابل دولت انگلیس موجودیت
بهاولپور را تضمین کرد(همو، ٣٣٦). این پیمان به تسلط کامل انگلستان بر بهاولپور
(١٢٦٥ق/١٨٤٩م) انجامید(رزیری، ١٣٩-١٤٠). این منطقه پس از تأسیس دولت پاکستان
در١٣٣٣ش/١٩٥٤م به آن کشور ملحق گردید(میراث، همانجا).
شهر بهاولپور دارای یک دانشگاه اسلامی است که در١٣٥٤ش/١٩٧٥م تأسیس شد(بریتانیکا،
همانجا). در این منطقه دژها و دیگر بناهای تاریخی بسیاری وجود دارد که قریۀ باستانی
اُچ در ٧٥ کیلومتری شهر بهاولپور از جملۀ آنهاست. پیشینۀ تاریخی این قریه را به
نیمۀ هزارۀ نخست قبل از میلاد میرسانند(میراث، ٢٠٩-٢١١).
مآخذ: حسینی منشی، محمود، تاریخ احمدشاهی، به کوشش دوست مرادسیدمرادُف، مسکو،
١٩٧٤م؛ فلدمن، هربرت، سرزمین و مردم پاکستان، ترجمۀ عبدالحسین شریفیان، تهران،
١٣٤٩ش؛ میراث، جاودان، به کوشش کمال حاج سیدجوادی، اسلامآباد، ١٣٧٠ش؛ نیز:
Abdur Rashid, Sh., History of Muslims of Indo- Pakistan Sub-Continent, Lahor,
١٩٧٨; Britannica, micropaedia, ١٩٨٦; Burgess, J., The Chronology of India
History, Delhi, ١٩٧٥; A Comprehensive History of India, ed. A. C. Banerjee and
D. K. Ghose, People`s Publishing House; Reclus, E., Nouvelle géographie
universelle, Paris, ١٨٨٥; Roseberry, J. R., Imperial Rule in Punjab, New Delhi,
١٩٨٧; Stephens, I., Pakistan, London, ١٩٦٤; Yapp, M.E., Strategies of British
India, Oxford,١٩٨٠.
پرویز امین
١. A Comprehensive…