بونی، ابوالعباس‌احمدبن‌قاسم‌بن‌محمدساسی تمیمی(١٠٦٣-١١٣٩ق/١٦٥٣-١٧٢٧م)، فقیه مالکی، محدث و ناظم آثار پیشینیان. کتانی به نقل از معاصر وی ، عبدالرحمان جامعی، نام جد وی را محمد معروف آورده است(١/٢٣٦).
بروکلمان زندگی او را میان سالهای ١٠٠٣-١١٠٣ق/١٥٩٤-١٦٩١م دانسته(GAL, S, II/٧١٥)، و حفناوی درگذشتش را پس از ١١١٦ق/١٧٠٤م آورده است(١/٥٢٢) که با توجه به اتفاق مآخذ دربارۀ تاریخ ولادت و درگذشت بونی نادرست به نظر می‌رسد. حفناوی وی را مرجع در فتوا و حلال مشکلات علمی وصف کرده است(همانجا).
بونی در شهر بونه(عنابه)، در شرق الجزایر متولد شد و در ٧٦ سالگی همان‌جا درگذشت(کتانی، همانجا). پدرش اهل دانش بوده، و جیلالی آثار او را بالغ بر ١٠٠ عنوان گفته است(همانجا). احتمالاً او دچار اشتباه شده، و میان پدر و پسر خلط کرده، آثار فرزند را به پدر نسبت داده است(نک‌: کتانی، حفناوی، همانجاها).
بونی به شهرهای مختلف شمال افریقا، به ویژه مصر برای کسب علم سفر کرد. از جمله گزارشهای موجود دربارۀ این سفرها، گزارش ملاقات احمدبن‌موسى جزائری در ١٠٩٢ق/١٦٨١م با وی هنگام حضور در مصر است(جیلالی، ٣/١٧٧). براساس اجازات او، مشایخ وی در حدیث، پدرش و نیز جمعی از علمای تونس، الجزایر، مغرب و مصر هستند. او در کتاب خویش الدرة المصونة فی علماء و صلحاء بونة، شیوخ خود را به تفصیل یاد کرده است. محمدبن‌سلیمان رودانی، خلیل‌بن‌ابراهیم لَقانی، احمدبن عبداللطیف بَشبیشی، یحیى شاوی، عبدالباقی زُرقانی، محمدبن عبدالله خَرَشی، ابراهیم‌بن مرعى شَبْرَخیتی، علی خُضَری رشیدی، محمدبن‌عبدالعزیز مَنوفی و برکات‌بن‌بادیس قُسَنطینی از استادان او بوده‌اند(نک‌: کتانی، ١/٢٣٧؛ جیلالی، همانجا؛ حفناوی، ١/٥٢٢، ٥٢٤). او پس از بازگشت از سفر در بونه استقرار یافت و به اقراء، نقل حدیث و تألیف پرداخت(جیلالی، همانجا).
از معدود راویان شناخته شدۀ او، عبدالرحمان جامعی، عبدالقادرراشدی قسنطینی، عَزوزفاسی، حسن‌بن سلامۀ طیبی و دو فرزند خود وی، احمد زَرّوق و محمد را می‌توان نام برد(نک‌: حفناور، ١/٥٢٢؛ مخلوف، همانجا؛ کتانی، ١/٢٣٦، ٢٣٨؛ GAL,S، همانجا).
کثرت تألیف بونی را درمیان مردم الجزایر بی‌نظیر ساخته است(نک‌: سعدالله، ٢/٣٣٧). آثار وی بیشتر در فقه، تفسیر، لغت، ادب، تاریخ، اصول دین، جدل، طب، جغرافیا و اخلاق است. جیلالی با ارائۀ فهرستی موضوعی، آثار وی را در هر یک از حوزه‌ها برمی‌شمارد(٣/١٧٨-١٨٣). بیشتر آنها منظومه یا خلاصه‌هایی منظوم از آثار پیشینیان‌اند(نک‌: همو، ٣/١٧٨). حفناوی با نقل مستقیم از کتاب التعریف بما للفقیر من التألیف بونی در شمارش آثار وی، فهرستی از ١٧٧ کتاب کامل و ناقص را ارائه می‌دهد(١/٥٢٢، ٥٢٣-٥٣٣). وی معتقد است که بونی بجز اینها، بر دیگر متون نیز تعلیقاتی داشته‌است(١/٥٣٣؛ جیلالی، ٣/١٨٣).
نمونه‌هایی از آثار موجود اوست: ١. اعلام اهل القریحة فی الادویة الصحیحة(ناجی، ٢١٠؛ GAL, S،همانجا)، ٢. رسالة فی احکام البروج و الکواکب و معرفة اوائل السنین، که منتخبی است از شمس‌المعارف الوسطى اثر خود وی(کنج، ٢/٧٤٠)، ٣. فتح الباری فی شرح صحیح البخاری(ناجی، ٢٢١)، ٤. یاقوتة الخاقانی(سید، ٣/٢٠٢؛ GAL, S, II/٤٣٧)، که شرحی است بر جوهرة التوحید لَقانی در علم کلام (نک‌: حفناوی، ١/٥٢٨؛ زرکلی، ١/٢٨ ؛GAL,S، همانجا؛ برای دیگر آثار باقی ماندۀ وی ، نک‌: همان، II/٤٣٧, ٧١٥؛ ظاهریه، ٢/١١٦؛ زیدان، ١/٢٩٣).
مآخذ: جیلالی، عبدالرحمان، تاریخ الجزائر العام، بیروت، ١٩٨٣م؛ حفناوی، محمد، تعریف الخلف برجال السلف، بیروت، مؤسسة الرساله؛ زرکلی، اعلام؛ زیدان، یوسف، فهرس مخطوطات اجامعة الاسکندریة، قاهره، ١٩٩٤م؛ سعدالله، ابوالقاسم، ابحاث و آراء فی تاریخ الجزائر، بیروت، ١٩٩٠م؛ سید خطی؛ ظاهریه، خطی(علوم قرآنی)؛ کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارالغرب الاسلامی؛ کنج، دیوید، فهرس المخطوطات العلمیة، قاهره، ١٤٠٦ق؛ مخلوف، محمد، شجرةالنور الزکیة، بیروت، ١٣٥٠ق؛ ناجی، هلال، «مخطوطات الجزائر»، المورد، بغداد، ١٣٩٦/١٩٧٦م، س٥ شم‌ ٣؛ نیز:
GAL, S.
فرهنگ مهروش