پَنْجْدیهی، ابوسعید تاج‌الدین محمدبن‌عبدالرحمان بن‌محمدمسعودی(ربیع‌الآخر٥٢٢- ربیع‌الاول٥٨٤/آوریل١١٢٨-مۀ١١٨٨)، محدث، فقیه، لغوی و ادیب شافعی. از نام و دست‌نوشته‌هایش تنها چنین برمی‌آید که منسوب به پنج دیه(پنجده)بوده است(نک‌: سیوطی، ١/١٥٨؛ یاقوت، ذیل بنج‌دیه) و شاید همان‌جا تولد یافته است و شهرتش نیز به پنجدیهی به همین سبب باشد.
پدرش عبدالرحمان مردی عالم و دانشمند بود و پنجدیهی، اول بار نزد او استماع حدیث کرد(ابن‌دمیاطی، ١/٢٢؛ ذهبی، سیر...، ٢١/١٧٤)؛ پس از آن به قصد فراگیری دانش راهی سرزمینهای بسیاری چون شام، عراق، خراسان بزرگ، اصفهان و مصر شد و در محضر کسانی چون عبدالسلام‌بن‌احمد‌بلتیره، مسعودبن محمدغانمی، حافظ سلفی، ابوشجاع‌بسطامی و ابومظفر تریکی حدیث شنید(منذری، ١/٨٧؛ ذهبی، همانجا، المختصر...، ٣٨؛ ابن‌قاضی شهبه، طبقات‌الشافعیة، ٢/٤٧). وی در یکی از سفرهایی که به اسکندریه داشت، از جمعی محدثان اجازۀ روایت اخذ کرد، سپس آن روایات را به صورت مجموعه‌ای مکتوب گردآورد(مقریزی، ٦/٤٨). در ٥٧٥ق/١١٧٩م نیز پس از آنکه از شام به مصر رفت، خود مجالس روایت حدیث و املا برپا کرد و کسانی مانند ابوالفتوح بغدادی و ابومحمدمکی از وی حدیث شنیدند(ابن‌قاضی شهبه، طبقات النحاة...، ١٦٢).
از آنجا که پنجدیهی تربیت ملک‌افضل فرزند صلاح‌الدین ایوبی را نیز برعهده داشت، در سفری که او را به حلب همراهی می‌کرد، به خزانۀ کتابهای وقفی حلب راه یافت و کتابهای نفیس و ارزشمندی در زمینۀ ادب، لغت و... از جمله المحکم ابن‌سیدۀ اندلسی به دست آورد و همان کتابها را پیش از مرگ به علت آنکه وارثی نداشت، مجدداً وقف خانقاه سمیساطیه کرد(قفطی، ٣/١٦٦-١٦٧؛ صفدی، ٣/٢٣٣؛ ابن‌قاضی شهبه، همان، ١٦١؛ مقریزی، ٦/٤٩). ظاهراً به پشتوانۀ حمایت صلاح‌الدین بود که او به خود اجازه داد کتابهای وقفی خزانه را برای خود بردارد و کسی نیز جرئت اعتراض نداشت.
پنجدیهی که گاه سرآمد علما و دانشمندان فقه و حدیث خوانده شده است، مردی زاهد، زیبارو، خوش‌پوش، آداب‌دان و مسلط بر اخبار و حکایات بود و در گفتار، فصاحتی اعجاب‌انگیز داشت(قفطی، ٣/١٦٦؛ ابن‌دمیاطی، همانجا؛ ذهبی، سیر، ٢١/١٧٤-١٧٥؛ ابن‌قاضی شهبه، همان، ١٦١-١٦٢)، خط را نیکو می‌نوشت و شعر نیز می‌سرود. ذهبی گوید: سلفی ترانه‌هایی(= اناشید) از او نقل کرده است(همان، ٢١/١٧٤)؛ اما امروز بیش از ٤بیت از آثار ادبی او، چیزی برجای نمانده است. او در پایان سفرهایش در شهر دمشق مسکن گزید و سرانجام در سن ٦٢ سالگی درگذشت و در دامنۀ کوه قاسیون دفن شد(ابن‌خلکان، ٤/٣٩١).
آثار خطی: ١. مغانی المقامات فی معانی المقامات، که مفصل‌ترین شرح در ٥مجلد، برکتاب مقامات حریری است. بنا به گفتۀ ابن‌خلکان دسترسی پنجدیهی به خزانۀ کتابهای وقفی حلب در نگارش این کتاب بی‌تأثیر نبوده است(٤/٣٩٠؛ برای آگاهی از نسخه‌های آن، نک‌: حبشی، ١٢٤؛ مینگانا، ٩٣٥؛ آلوارات، شم‌ ٨٥٤١). ٢. منتخب من کتاب الزهد احمدبن‌حنبل(همان، شم‌ ١٣٨٥).
مآخذ: ابن‌خلکان، وفیات، ابن‌دمیاطی، احمد، المستفاد من ذیل تاریخ بغداد، به کوشش قیصر ابوفرح، بیروت، ١٣٩٩ق؛ ابن‌قاضی شهبه، ابوبکر، طبقات الشافعیة، به کوشش عبدالعلیم‌خان، حیدرآباددکن، ١٣٩٩ق/١٩٧٩م؛ همو، طبقات النحاة و اللغویین، به کوشش محسن غیاض، نجف، ١٩٧٤م؛ حبشی، عبدالله محمد، فهرس مخطوطات بعض المکتبات الخاصة فی الیمن، لندن، ١٩٩٤م؛ ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد معروف و محبی هلال سرحان، بیروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن الدییثی، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سیوطی، بغیةالوعاة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/١٩٦٤م؛ صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش ددرینگ، ویسبادن، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ قفطی، علی، انباءالرواة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره/بیروت، ١٤٠٦ق/١٩٨٦م؛ مقریزی، احمد، المقفی‌الکبیر، به کوشش محمدیعلاوی، بیروت، ١٤١١ق/١٩٩١م؛ منذری، عبدالعظیم، التکملة لوفیات النقلة، به کوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٤م، بلدان؛ نیز:
Ahlwardt; Mingana, A., Catalogue of the Arabic Manuscripts in the John Rylands Library, Manchester, ١٩٣٤.
فریبا پات