بِیتُ‌الْمَعْمور، ترکیبی قرآنی به معنای «سرای آباد» که در دیدگاه بیشتر مفسران، قابلیت همسنگی با بیت‌الحرام را داراست. این ترکیب تنها یک‌بار در قرآن کریم آمده است(نک‌: طور/٥٢/٤) و خداوند متعال برای بیان این مطلب که بی‌گمان عذاب الاهی (بر کافران) رخ خواهد نمود و هیچ‌کس را دفع آن مقدور نخواهد بود(نک‌: طور/٧-٨)، بدان سوگند یاد کرده است. گذار شتابان از این ترکیب در قرآن کریم، بدون هیچ توضیح و بیانی، طبعاً همچون بسیاری از موضوعات قرآنی، توجه بسیاری از مفسران را به خود جلب کرده است. پرداختن به تفسیر و نیز بیان توضیحاتی دربارۀ بیت‌المعمور، از همان زمان پیامبر(ص)، و از زبان آن حضرت آغاز شد و توسط صحابه و تابعان ادامه یافت. افزون برمنزلت این «سرا»، از آن رو که مقام سوگند الاهی در قرآن را یافته است، در روایات نیز بسیار بدان پرداخته شده، و توسط مفسران مورد بررسی قرار گرفته است. در برابر غالب روایات، تنها حسن بصری بیت‌المعمور را همان بیت‌الحرام دانسته است(٢/٣٠٥)، اما بیشتر روایات بیان‌کنندۀ آن‌اند که این خانه در آسمان جای دارد؛ چنان‌که در حدیثی از مالک بن صعصعه از رسول گرامی(ص) آمده است که آن حضرت در معراج، هنگامی که به همراه جبرئیل از آسمان هفتم گذشتند، به بیت‌المعمور رسیدند، جایی که هر روز ٧٠ هزار فرشته در آن به نماز می‌ایستند، فرشتگانی که دیگر هرگز به آنجا باز نمی‌گردند. در ادامۀ حدیث آمده است که پیامبر(ص) پس از آن به سدرة المنتهیٰ رسیدند(بخاری، ١١٧٤؛ نیز نک‌: مسلم، ١/١٤٦؛ طبری، ٢٧/١٠، ١١).
در دسته‌ای از روایات معراج، بر این موضوع تکیه شده است که پیامبر(ص) و در پس ایشان، دیگر انبیا و رسولان، و نیز فرشتگان در بیت‌المعمور با اذان جبرئیل به نماز ایستادند(شیخ طوسی، تهذیب...، ٢/٦٠؛ مجلسی، ٣٦/١٥٥). قابل توجه آن است که در روایتی که مجلسی در این باره نقل می‌کند، این خانه در آسمان چهارم، و ساخته شده از یاقوت سرخ است(همانجا).
در روایات گوناگون، جایگاه بیت‌المعمور در طبقات مختلف آسمان دانسته شده است. آسمان هفتم، ششم، چهارم و آسمان فرودین(السماء الدنیا) (نک‌: طبری، همانجاها؛ ابن‌بابویه، ٢/١٠٩-١١٠؛ زمخشری، ٤/٣٣؛ روزبهان، ٣٦٠؛ میبدی، ٩/٣٣٣)؛ و در روایتی بیت‌المعمور متصل به عرش است(ازرقی، ٦)؛ حتیٰ در برخی روایات برای فراهم آوردن اشتراکی در بیان مطلب، به وجود «بیتی معمور» در هر کدام از طبقات آسمان و زمین اشاره شده است(نک‌: ابن عطیه، ٥/١٨٦).
اما واقعیت این است که وجه اشتراک غالب روایات، در اصل، بیان همسنگی و تقابل بیت‌المعمور و خانۀ کعبه است. چنین آمده است که همان‌گونه که برای آدمیان در زمین خانه‌ای برای پرستش پروردگار وجود دارد و آن بیت‌الحرام است، در آسمان نیز برای فرشتگان، خانه‌ای بنا شده است که در آن به پرستش الاهی بپردازند، خانه‌ای با همان حرمتی که کعبه در زمین دارد. در این باره روایات دیگری نیز آمده است: بیت‌المعمور مسجدی است که در بالای خانۀ کعبه در آسمان قرار گرفته است؛ برای آدم(ع) از بهشت به زمین فرو فرستاده، و در ایام توفان، به آسمان برده شده است و نام آن ضِراح است؛ و موضوعاتی از این دست (طبری، همانجاها؛ ابن‌درید، ٢/١٣٧؛ ابن بابویه، ٢/١٠٦، ١١٠؛ شیخ طوسی، التبیان، ٩/٤٠٢، تهذیب، ٦/١١٠؛ میبدی، همانجاها؛ برای بررسی قابل توجه ابن‌جوزی، نک‌: ٨/٤٦-٤٧).
دسته‌ای دیگر از روایات در تفسیر آیۀ یاد شده، با اشاره به نزول یکبارۀ قرآن کریم، گویند که بیت‌المعمور همان جایگاه ستارگان در آسمان فرودین است که قرآن کریم در شب قدر از ماه رمضان به آنجا فرود آمد و سپس به تدریج بر پیامبر اکرم(ص) نازل شد(نک‌: طبری، ٢/٨٥؛ کلینی، ٢/٦٢٩). با نگاهی به موضوع ٧٠هزار فرشتۀ زائر در هر روز از این خانه، در روایتی غریب چنین آمده است که در آسمان چهارم نهری است به نام حیران(= حیوان) که جبرئیل هر روز در آن وارد می‌شود و با خروج وی از آن ٧٠ هزار قطره از آب آن نهر از او می‌چکد و هریک به فرشته‌ای تبدیل می‌شود(طبرسی، ٩/٣٠٣؛ ابن کثیر، ٦/٤٢٨؛ مجلسی، ٥٥/٥٥، ٦٠). شگفت آنکه در برخی از روایات، این فرشتگان زائر در شمار قبیله‌ای از ایلسیان، به نام جن دانسته شده‌اند(طبری، ٢٧/١١؛ سیوطی، ٧/٦٢٨). گفتنی است برخی از عارفان و متصوفان با دیدگاهی ویژه به موضوع بیت‌المعمور نگریسته، و مفاهیمی عرفانی از آن برگرفته‌اند(نک‌: ابن عربی، ٢/٥٤٧-٥٤٨؛ روزبهان، ٣٤٢؛ قشیری، ٣/٤٧٢؛ نیز نک‌: ه‌ د، کعبه).
مآخذ: ابن‌بابویه، محمد، علل‌الشرایع، بیروت، ١٤٠٨ق/١٩٨٨م؛ ابن جوزی، عبدالرحمان، زادالمسیر، بیروت، ١٤٠٤ق؛ ابن درید، محمد، جمهرة‌اللغة، حیدرآباد دکن، ١٣٤٥ق؛ ابن عربی، محیی‌الدین، تفسیر، به کوشش مصطفیٰ غالب، بیروت، ١٩٧٨م؛ ابن عطیه، عبدالحق، المحرر الوچیز، به کوشش عبدالسلام عبدالشافی محمد، بیروت، دارالکتب العلمیه؛ ابن کثیر، تفسیر، بیروت، ١٣٨٩ق/١٩٧٠م؛ ازرقی، محمد، اخبارمکة، به کوشش ووستنفلد، لایپزیگ، ١٨٥٨م؛ بخاری، محمد، صحیح، به کوشش مصطفیٰ دیب بغا، دمشق/بیروت، ١٤٠٧ق/١٩٨٧م؛ حسن بصری، تفسیر، به کوشش محمد عبدالرحیم، بیروت، دارالحدیث؛ روزبهان بقلی، شرح شطحیات، به کوشش هانری کربن، تهران، ١٣٦٠ش/١٩٨١م؛ زمخشری، محمود، الکشاف، قاهره، ١٩٦٦م؛ سیوطی، الدر المنثور، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ شیخ طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیرعاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی؛ همو، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، تهران، ١٣٦٤ش؛ طبرسی، فضل، مجمع‌البیان، قاهره، ١٣٩٦ق/١٩٧٦م؛ طبری، تفسیر؛ قرآن کریم؛ قشیری، عبدالکریم، لطائف‌الاشارات، به کوشش ابراهیم بسیونی، قاهره، ١٩٨٣م؛ کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، بیروت، ١٣٨٨ق؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، ١٤٠٣ق؛ مسلم بن حجاج، صحیح، به کوشش محمد فؤادعبدالباقی، قاهره، ١٣٧٤ق/١٩٥٥م؛ میبدی، احمد، کشف‌الاسرار، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران، ١٣٦١ش.
فرامرزحاج‌منوچهری