دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٧٢
| پانی پتی، ثناءالله جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٤٧٢ |
پانیْ پَتی، ثناءالله، قاضی محمد ثناءالله
پانیپتی عثمانی(١١٤٣-١٢٢٥ق/١٧٣٠-١٨١٠م)، صوفی برجستۀ طریقۀ مجددی نقشبندی، عالم و
فقیه حنفی شبهقاره. زادگاه و موطن او پانیپت، در نزدیکی دهلی بود و نسب وی با ١٢
واسطه به شیخ جلالالدین چشتی صابری پانیپتی(د٧٦٥ق/١٣٦٤م)، ملقب به کبیرالاولیا، و
از جانب او به عثمانبنعَفّان میرسید و نسب عثمانی او نیز از همین روست.
ثناءالله از خردسالی استعدادی درخشان داشت و در ٧ سالگی حافظ قرآن بود. وی در
نوجوانی زبان عربی را فراگرفت، سپس به دهلی رفت و نزد ولیالله بنعبدالرحیم عمری ـ
شاهولیالله محدث دهلوی(د١١٧٦ق/١٧٦٢م)ـ فقه و حدیث آموخت و در ١٨سالگی در فقه و
اصول کارآمد گردید و چنان در این علوم چیره شد که شاهعبدالعزیزبنولیالله دهلوی
او را «بیهقی وقت» نامید(غلام سرور، ١/٦٨٩؛ عبدالحی، نزهة...، ٧/١١٣؛ مجددی، ٨٣؛
رحمان علی، ٣٨). وی همچنین در جوانی به سلوک و تصوف روی آورد و نخست به شیخ محمد
عابد لاهوری سنّامی(د١١٦٠ق/١٧٤٧م)دست ارادت داد و به سفارش همو پس از وفات وی به
مریدی نزد میرزا مظهر جانجانان (د١١٩٥ق/١٧٨١م)رفت.
ثناءالله که به ارشاد شیخ خود بیشتر اوقاتش را به ذکر و مراقبه و قرائت قرآن
میگذرانید، در مدتی کوتاه به مراتب بلندی رسید. میرزا مظهر به ثناءالله علاقۀ
بسیار داشت و او را به دلیل جدیت در سلوک، دیانت و تقوا «علمالهدیٰ» لقب داد و
خلیفۀ خود گردانید(غلام سرور، نیز عبدالحی، همانجاها؛ مجددی، ٨٣-٨٤). ثناءالله
آنگاه به پانیبت بازگشت و در آنجا چندی منصب قضا و حل اختلافات میان مردم را
برعهده گرفت و به همین سبب، به قاضی نیز نامبردار شد(همو، ٨٥؛ اردو...، ٦/١٠٣٣).
وی از گرایش مردم زادگاهش به تشیع ناخرسند بود و آن را انحراف از صراط مستقیم
میانگاشت و به این منظور کتاب سیفالمسلول را در رد عقاید شیعه تألیف کرد(رضوی،
II/٦٨). ثناءالله در پانیپت درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد(عبدالحی، همان،
٧/١١٤؛ رحمان علی، همانجا).
آثار: وی دارای تألیفات متعددی است که برخی از آنها به صورت نسخۀ خطی است و برخی
دیگر به چاپ رسیدهاند. آثار او به ترتیب موضوع اینهاست:
اخلاق و تصوف: ١. ارشاد الطالبین، به فارسی در ٥ مقام و هر مقام شامل چند فصل که به
موضوعاتی چون ولایت، ناقصان، مرشدان، آداب ترقی و حصول، و مراتب قربالاهی
میپردازد(منزوی، خطی مشترک، ٣/١٢٤٠؛ نوشاهی، ١/١١١؛ مشار، ٢/٢٧٨). ٢. معرفت شیخ
کامل، به فارسی(منزوی، خطی، ٢/١٣٩٨). ٣. محبوب العارفین، به فارسی،(مشار، ٢/٢٨٠).
٤. رساله در مسئلۀ سماع و وحدت وجود(اردو، ٦/١٠٣٤). ٥. حواشی بر المقالة
المرضیة(الوضیّة)فی النصیحة و الوصیة، که وصیتنامۀ اخلاقی شاه ولیالله دهلوی است
و ثناءالله بر وصایای سوم، چهارم، پنجم و هفتم آن شروحی به فارسی نوشته است(منزوی،
خطی مشترک، ٤/٢٤٦٣-٢٤٦٤؛ نوشاهی، ١/٩٩-١٠٠؛ راهی، ٣٣).
فقه و حقوق: ١. حقیقة(حقوق) الاسلام، به فارسی و در ٧قسم، دربارۀ حقالله و حقوق
گروههای مختلف مردم بر یکدیگر است(منزوی، فهرستواره...، ٦/٤٣٢؛ راهی، ١٦؛ مشار،
٢/٢٧٩). ٢. الاخذ بالاقوی، که در آن مسائل را همراه با مآخذ، دلائل و آراء ائمۀ
چهارگانۀ اهل سنت بیان کرده است(نک: عبدالحی، همان، ٧/١١٣، الثقافة...، ١١٢). ٣.
مالابُدّمنه، در فقه حنفی، به نظم فارسی و در ٩کتاب و یک خاتمه که از کتابهای درسی
متداول در شبه قاره است(منزوی، خطی مشترک، ١٤/٧٠١-٧٠٣؛ مشار، ١/٢٨٠؛ راهی، ٢٢). ٤.
رساله در حرمت غنا، به فارسی. ٥. رساله در حرمت متعه. ٦. رساله در عُشر و خراج(نک:
عبدالحی، نزهة، ٧/١١٤، الثقافة، ٢٢٢؛ مشار، رحمان علی، همانجاها).
قرآن و حدیث: ١. تفسیر مظهری، به زبان عربی در ٧ جلد که حاوی مباحثی در فقه با
گرایش حنفی و نیز تصوف است و در آن از تفاسیر معروف قدما نظیر طبری، بغوی و بیضاوی،
و نیز آثار ابناسحاق، کلبی، ابنکیسان، اخفش، زمخشری و فیروزآبادی بهرۀ بسیار
گرفته شده است. مؤلف این تفسیر را پس از مرگ شیخ خود، میرزا مظهر و به یاد و نام او
تألیف کرده است(عبدالحی، همان، ١٦٦؛ اردو، ٦/١٠٣٣؛ رحمان علی، ٣٨؛ GAL, S, II/٥٤).
٢. جواهرالقرآن، که در خصوص اشارات قرآنی است(نک: اردو، ٦/١٠٣٣). ٣. حلیةالنبی،
به فارسی(منزوی، فهرستواره، ٣/١٦٢٥). ٤. شرح دعای حزب البحر، به فارسی که در آن
اجازهنامۀ قرائت مؤلف از شیخ خود تا شیخ شاذلی آمده است(همو، خطی مشترک، ١٤/٨٤٥؛
عبدالحی، همان، ٢٠٦). ٥. فضایل نماز(منزوی، همان، ٣/١٧٤٦). ٦. ترجمۀ تذکرةالموتیٰ و
القبور، که ترجمۀ فارسی کتاب جلالالدین سیوطی است. ٧. تذکرةالمعاد(قیامتنامه) به
فارسی که بجز باب اول ـ که خود آن را تألیف کرده ـ برگزیدهای از کتاب سیوطی با
عنوان البدور السافرة فی امور الآخرة است و در ٥ باب تنظیم شده است(نوشاهی،
١/٥٠-٥١؛ منزوی، همان، ٢/١٠٦٣-١٠٦٤؛ مشار، ١/٢٧٩؛ راهی، ٣٠، ٣٨٦).
عقاید و کلام: ١. نجمالهدایة، به فارسی که به روش پرسش و پاسخ و با گرایش صوفیانه
به موضوع فرق اسلامی پرداخته است(منزوی، همان، ٢/١١٩٨؛ فهرست...، ٢/١٥٣). ٢. فایدۀ
جلیله، در رد تصوف و فلسفه،(نک: منزوی، همان، ٣/١٧٢٣). ٣. سیف المسلول(شمشیر
آخته)، به فارسی و در رد تشیع که از لحاظ شناخت حیات فکری ـ اجتماعی شیعیان هند
١٣ق/١٩م مورد توجه محققان قرار گرفته است(رضوی، همانجا؛ عبدالحی، نزهة، همانجا،
الثقافة، ٢٢٢). ٤. رسالۀ احقاق، به فارسی که در پاسخ به اعتراضها و اشکالهای شیخ
عبدالحق محدث دهلوی بر مجدد الفثانی نوشته شده است(منزوی، همان، ٣/١٤٧٩).
دو کتاب دیگر نیز به فارسی از وی یاد کردهاند: شهاب ثاقب،(فهرست، ٢/١٥٧؛ اکرام،
٦٤٩؛ تاریخ...، ٣/٢٩٧)، و وصیتنامه، که آن را در ٨٠ سالگی خطاب به خانواده و
دوستان خود نوشته است(نوشاهی، ١/٩٨٩؛ راهی، ٤٥).
مآخذ: اردو دائرةالمعارف اسلامیه، لاهور، ١٩٦٢م؛ اکرام، محمد، رود کوثر، لاهور،
١٩٨٦م؛ تاریخ ادبیات مسلمانان پاکستان و هند، لاهور، ١٩٧٢م؛ راهی، اختر، ترجمههای
متون فارسی به زبانهای پاکستانی، اسلامآباد، ١٩٨٦م؛ رحمان علی، محمد عبدالشکور،
تذکرۀ علمای هند، لکهنو، ١٣٣٢ق/١٩١٤م؛ عبدالحی، الثقاقةالاسلامیة فی الهند، دمشق،
١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ همو، نزهةالخواطر، حیدرآباد دکن، ١٣٧٨ق/١٩٥٩م؛ غلام سرور لاهوری،
خزینةالاصفیاء، کانپور، ١٨٩٤م؛ فهرست نسخههای خطی فارسی کتابخانۀ ندوةالعلماء
لکهنو، دهلی نو، ١٣٦٥ش؛ مجددی، عبدالله، مقامات مظهریه، استانبول، ١٩٨٦م؛ مشار،
خانبابا، مؤلفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران، ١٣٤٠ش؛ منزوی، خطی؛ همو، خطی مشترک؛
همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٦ش؛ نوشاهی، عارف، فهرست کتابهای چاپ سنگی
و کمیاب کتابخانۀ گنجبخش، اسلامآباد، ١٣٦٥ش؛ نیز:
GAL, S; Rizvi, A. A., A Socio-Intellectual History of The Isnā’Ashari Sh’Is in
India, Canberra, ١٩٨٦.
محسن خالقی