پاراچنار، شهری از ایالت سرحد در شمال غربی پاکستان. این شهر در °٣٣و´٥٤ عرض شمالی و °٧٠و´٦ طول شرقی در مجاورت مرز افغانستان در درۀ سرسبز کُرَّم در فاصلۀ ٢٨٠کیلومتری جنوب‌غربی پیشاور واقع است(«اطلس...١»، ١٢٠, ١٣٢، فهرست؛ سرحدی، ٨١). درۀ کرم به دو بخش علیا و سفلیٰ تقسیم می‌شود و پاراچنار مرکز کرم علیاست(دویی، ٣١١؛ «فرهنگ...٢»، XVI/٥٠). کرم که خود سرزمینی کوهستانی است، به دره‌ای وسیع و گسترده ختم می‌شود و جلگه‌ای شیب‌دار تشکیل می‌دهد که پارچنار در این جلگه واقع است(پنل، ٣٨؛ «فرهنگ»، XVI/٤٧-٤٨). بیشتر مردم پاراچنار و روستاهای پیرامون آن پیرو مذهب تشیع هستند(سرحدی، ٨٢). بلندیهای این منطقه پوشیده از جنگل، و دارای روستاهایی خوش‌منظر است و دمای آن در تابستانها از °٣٧ سانتی‌گراد تجاوز نمی‌کند(همو، ٨١؛ «فرهنگ»، XVI/٤٨).
برخی علت‌نام‌گذاری این شهر را به سبب فراوانی درختان چنار در این منطقه، و برخی دیگر نام آن را برگرفته از نام قبیلۀ «پارا» دانسته‌اند(اردو...، ٥/٣٤٨؛ سرحدی، ٨٠)، اما به نظر می‌رسد قول نخست مقروق به صحت باشد.
در بررسی پیشینۀ تاریخی این شهر به ناچار باید به تاریخ ناحیۀ کرم نیز پرداخت. گذرگاههای درۀ کرم یکی از آسان‌گذارترین راههایی بوده است که اقوام آریایی در ٤٠٠٠-٢٠٠٠ق‌م در مهاجرت بزرگ خود به هند از آن گذر می‌کرده‌اند. به گفتۀ راهبان بودایی چینی که در سده‌های ٥-٧م از ناحیۀ کرم‌علیا دیدار کرده‌اند، اهالی این منطقه پیرو آیین بودایی بوده‌اند(«تاریخ...٣»).
این منطقه در دورۀ اسلامی، نخست تحت استیلای غزنویان و سپس غوریان درآمد؛ سرانجام ضمیمۀ امپراتوری مغولان هند شد و به یکی از مهم‌ترین پایگاههای آنان بدل گشت. با رو به ضعف نهادن حاکمیت مغولان، این سرزمین بخشی از قلمرو حکام افغانی‌تبار شد. در ١١٥١ق/١٧٣٨م نادرشاه در مسیر خود به هند این منطقه را به تصرف درآورد(«درّه...٤»؛ «فرهنگ»، XVI/٤٩؛ «تاریخ»؛ بریتانیکا، ماکرو، XIII/٢٥٦).
در ١٢٧٢ق/١٨٥٦م نیروهای انگلیسی وارد آنجا شدند و آن را به تصرف خود درآوردند، اما درگیریها میان نیروهای انگلیسی و طوایف افغان در آنجا ادامه داشت، تا آنکه در ١٣٠٩ق به درخواست اقوام شیعه‌مذهبِ «توری» ساکن در محل، حاکمیت منطقه به دست انگلیسیها افتاد(«فرهنگ»، XVI/٥٠) و سرانجام پاراچنار در ١٣١٠ق/١٨٩٢م به قلمرو حکومت هند بریتانیا افزوده شد(اردو، نیز دویی، همانجاها). پس از تجزیۀ هند در ١٣٢٦ش/١٩٤٧م و تأسیس کشور پاکستان، پاراچنار ضمیمۀ پاکستان شد(بریتانیکا، میکرو، V/٩٥٠).
پاراچنار به سبب مجاورت با مرزهای افغانستان به هنگام اشغال این کشور توسط ارتش شوروی، یکی از مراکز نفوذ مجاهدین افغانی به خاک افغانستان بود. از وقایع این شهر در دهه‌های اخیر درگیریهای خونین میان سنیان و شیعیان شهر بوده است. در ١٣٦٤ش/١٩٨٥م ژنرال ضیاءالحق، رئیس‌جمهور وقت پاکستان فرمان بیرون راندن شیعیان را از شهرِ تقسیم‌شدۀ پاراچنار صادر کرد. عاملان این امر مجاهدین سنی مذهب افغانی بودند که با سنیان محلی ارتباط داشتند(«اخبار...٥»). پس از سرنگونی حکومت طالبان در افغانستان، اعضای القاعده و طالبان از افغانستان به کشورهای هم‌جوار از جمله پاکستان فرار کردند و شهر پاراچنار یکی از پناهگاههای آنان شد. در خرداد ١٣٨١/ژوئن٢٠٠٢ شماری از نیروهای پاکستانی و آمریکایی وارد شهر شدند و عملیاتی را برضد نیروهای القاعده و طالبان آغاز کردند.
مآخذ: اردو دائرۀ معارف اسلامیه، لاهور، ١٣٩٠ق/١٩٧١م؛ سرحدی، عمرعامر، «در درۀ پاره‌چنار»، پاکستان، کراچی؛ نیز:
»Brief History of Kurram Agency«, www.kurramvalley. ٨k.com/cgi-bin/framed/٢٨٤٨/history ١.html; Britannica, ١٩٧٨; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; Douie, J., The Panjab, North-West Frontier Province and Kashmir, Lahore, ١٩١٦; The Imperial Gazetteer of India, New Delhi, ١٩٧٢; »The Kurram Valley and the Mughals«, www. Kurramvalley, ٨k.com/cgi-bin/framed/٢٨٤٨/history٢.html;Pennell, A. M., Pennell of the Afghan Frontier, Lahore, ١٩٧٨; »Shia News«, www.shianews.com/hi/articles/politics/٠٠٠٠١١٦.php.
غلامرضا استیفاء

١. Britannica… ٢. The Imperial… ٣. »Brief…« ٤. »The Kurram…« ٥. »Shia…«