دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٥٧

پاکْدَشْت، شهرستان و شهری در استان تهران:
شهرستان پاکدشت: این شهرستان با ٧٥٠کم‌ ٢ وسعت از شمال به شهرستان تهران، از غرب به شهرستان ری، از جنوب به بخش مرکزی شهرستان ورامین، و از شرق به شهرستان گرمسار محدود است(نک‌: نامۀ فرمانداری...؛ نقشه...).
پاکدشت تا ١٣٦٦ش پلشت نامیده می‌شد که به پیشنهاد وزارت کشور و تصویب هیئت وزیران در ١٨مرداد ١٣٦٦ به پاکدشت تغییرنام داد(مجموعه...، ٧٢٣). پلشت از نظر تقسیمات کشوری تا ١٣٥٠ش یکی از دهستانهای شهرستان ورامین به شمار می‌رفت و در ١٣٥١ش به یکی از بخشهای آنجا بدل گشت(نامۀ فرمانداری). برخی برآن‌اند که به علت وجود مرداب و باتلاقهایی در این ناحیه و شیوع بیماری مالاریا این منطقه را پلشت گفته‌اند(فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٥٩). با توجه به رشد روزافزون جمعیت و گسترش آن، در خرداد ١٣٧٦ طبق مصوبۀ هیئت وزیران، این بخش به شهرستان ارتقاء یافت(نامۀ فرمانداری).
شهرستان پاکدشت شامل دو بخش مرکزی و شریف‌آباد، دو شهر پاکدشت و شریف‌آباد و ٦ دهستان است(نک‌: نشریه...، ١٦). تنها رودخانۀ مهم و پرآبی که از این شهرستان می‌گذرد، جاجرود است که از کوههای کلون بستک سرچشمه می‌گیرد(افشین، ٢/٤٩٠-٤٩١). قسمت جنوبی این شهرستان را دشتی فراگرفته است و در ناحیۀ شمالی آن کوههای کم‌ارتفاعی قرار دارد که جزو ارتفاعات جنوبی رشته کوههای البرز مرکزی به‌شمار می‌رود(فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٥٧). کوههای پارچین با ٤٠٨‘١ متر(فرهنگ‌جغرافیایی کوهها...، ٤/٤٠٣)، جولک با ٧٠١‘١متر(همان، ٤/٤٠٦) و دهنه با ١٩٠‘١ متر ارتفاع(همان، ٤/٤١٠)، از جملۀ بلندیهای این شهرستان است. از نظر آب‌وهوایی، شهرستان پاکدشت در منطقۀ گرم و نیمه‌خشک واقع است، ولی قسمتهای شمالی آن با داشتن ارتفاعات نسبتاً مناسب، آب‌وهوای معتدل‌تری دارد(نامۀ فرمانداری؛ جعفری، ٢٤٣).
اقتصاد شهرستان پاکدشت بر پایۀ کشاورزی، دامداری و صنعت استوار است. عمده‌ترین محصولات کشاورزی آن گندم، جو، تره‌بار و گلهای زینتی است. دامداری در این منطقه، هم به صورت سنتی و هم به روش صنعتی رواج دارد(جمال‌پور، ٥٤؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٥٨). وجود کارخانجات پارچین وابسته به سازمان صنایع دفاع، و دیگر کارگاههای تولیدی و صنعتی مانند ملامین‌سازی، رنگ‌سازی، آلومینیم‌سازی و کوره‌های آجرپزی در منطقه، باعث جذب نیروی کار به شهرستان پاکدشت گردیده است(بدیعی، ٣/٤١٨؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجا). در این شهرستان معادنی از قبیل شن و ماسه، گچ و آهک وجود دارد که توسط شرکت کل معادن ایران بهره‌برداری می‌شود(همانجا). بنابر سرشماری ١٣٧٥ش شهرستان پاکدشت ٨٠٠‘١٦٤تن جمعیت داشته است(نامۀ فرمانداری).
شهرپاکدشت: این شهر که مرکز شهرستان پاکدشت است در °٥١ و´٤٠طول شرقی و °٣٥ و´٢٨عرض شمالی و در ارتفاع ٠٢٠‘١متری از سطح دریا واقع است(پاپلی، ١٢٩؛ جعفری، نیز فرهنگ جغرافیایی آبادیها، همانجاها). جمعیت شهر پاکدشت طبق سرشماری ١٣٧٥ش بالغ بر ٦٠٠‘٤٨ تن بوده است(نامۀ فرمانداری).
پیشینۀ تاریخی: هرچند نام پلشت ظاهراً برای نخستین‌بار در منابع قاجاریه به چشم می‌خورد، اما این شهرستان در منطقه‌ای واقع شده است که با تکیه بر برخی منابع تاریخی می‌توان دیرینگی آن را دست‌کم به دوران اشکانیان رساند؛ زیرا نام فیلستان که امروزه یکی از دهستانهای شهرستان پاکدشت به‌شمار می‌رود، منطبق با نام بلیسان یا فلیسان تاریخی است که در متون جغرافیایی و تاریخی از آن یاد شده است. این نام برگرفته از نام بلاش اشکانی است که به صورت بلاشان و بلاسان نیز آمده، و پسوند «ان» در آخر این نام نشانۀ نسبت است(نک‌: بوسنی، ٦٢, ٢٤٠؛ کریمان، ١/٢٠٨، ٢٧٢-٢٧٤؛ قزوینی، ٤٣٧؛ محدث، ٤٣٧؛ قدیانی، ٣٢-٣٤).
با توجه به فاصلۀ دهستان فیلستان امروزی با ری‌برین می‌توان چنین استنباط کرد که فیلستان یا همان بلیستان در گذشته ناحیۀ گسترده‌تری را شامل می‌شده است. اشاره به نام بلیسان در منابع جغرافیایی دورۀ اسلامی نشان از پیوستگی تاریخی این ناحیه از روزگار اشکانیان تا به امروز را دارد. فیلستان یا بلیسان محله‌ای در شمال غربی ری باستان در حدود بقعۀ کنونی جوانمرد قصاب بوده است. این نام بر یکی از بازارهای مشهور ری و یکی از دروازه‌های ری‌باستان که در شمال غربی آن واقع بود و رو به قزوین داشته، اطلاق می‌شده است(نک‌: اصطخری، ٢٠٧؛ ابن‌حوقل، ٢/٣٧٨).
پس از انتخاب تهران به پایتختی در دوران سلطنت آقامحمدخان قاجار در اوایل سدۀ ١٣ق، اطلاعات و آگاهیهای بیشتری از نواحی پیرامونی این شهر در منابع تاریخی دیده می‌شود. آن‌گونه که از این منابع برمی‌آید، اهمیت پلشت در دورۀ قاجاریه به سبب واقع شدن بر سر راه تهران به مشهد بوده است. در دورۀ قاجاریه کاروان‌سرایی که معروف به کاروان‌سرای خاتون‌آباد است، برای رفاه حال مسافران در این منطقه ساخته شد که بنای آن تا به امروز باقی است(کیانی، ٢١٩). ناصرالدین شاه در سفر دوم خود به خراسان، به هنگام عبور از این ناحیه از آنجا با نام پلشت پازوکیها یاد کرده است(ص٢٧٥). ایل پازوکی یکی از طوایف کردی بود که در زمان صفویه به ورامین انتقال یافت(فیلد، ١١٢؛ امینی، ١٢١)و در پلشت اسکان داده شد. طوایف کردی که در آن روزگار در ورامین ساکن شدند، با یکدیگر اختلاف و درگیریهایی داشتند(همو، ١١٤-١١٥).
در دورۀ قاجاریه شاهان و رجال سیاسی، علاقۀ بسیاری به خرید املاک واراضی در ورامین پیدا کردند؛ چنان‌که بیشتر روستاهای این منطقه در آن دوره از املاک خالصه به‌شمار می‌رفت(همو، ٦٢، ٧٢؛ نک‌: ناظم‌الاسلام، ٤٦٦). در روزگار ناصرالدین‌شاه، پلشت در تملک آقامحمدحسین ارباب قرار داشت و مدتی نیز در تملک عزیزالسلطان بوده، و به همین سبب، به املاک عزیزخانی نیز معروف بوده است(ناصرالدین شاه، ٢٧٦؛ امینی، ٧٢). در دورۀ رضاشاه نیز بیشتر روستاهای ورامین، از جمله پلشت جزو اراضی خالصه شد(همو، ٤٧). او هنگام خروج از ایران این املاک و اراضی را به ولیعهد خود واگذارد و وی نیز پس از شهریور ١٣٢٠، این اراضی را به مالکان اولیه‌شان بازگرداند(همانجا).
مآخذ: ابن‌حوقل، محمد، صورةالارض، به کوشش کرامرس، لیدن، ١٩٣٨م؛ اصطخری، ابراهیم، مسالک الممالک، به کوشش دخویه، لیدن، ١٨٧٠م؛ افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ١٣٧٣ش؛ امینی، محمد، تاریخ اجتماعی ورامین در دورۀ قاجاریه، تهران، ١٣٦٨ش؛ بدیعی، ربیع، جغرافیای مفصل ایران، تهران، ١٣٦٧ش؛ پاپلی یزدی، محمدحسین، فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، ١٣٦٧ش؛ جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ جمال‌پور، بیتا، سیمای اقتصادی و اجتماعی شهرستان پاکدشت(١٣٧٥ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان تهران، ١٣٧٦ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٠ش، ج٣٨؛ فرهنگ جغرافیایی کوههای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٩ش؛ قدیانی، عباس، جغرافیای تاریخی ری ـ رگا، تهران، ١٣٧٩ش؛ قزوینی رازی، عبدالجلیل، نقض، به کوشش جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ١٣٥٨ش؛ کریمان، حسین، ری باستان، تهران، ١٣٥٤ش؛ کیانی، محمدیوسف و دیگران، معماری ایران(فهرست بناهای دورۀ اسلامی)، تهران، ١٣٦٨ش؛ مجموعۀ قوانین و مقررات مربوط به وزارت کشور(از آغاز پیروزی انقلاب اسلامی تا پایان ١٣٦٩ش)، وزارت کشور، تهران، ١٣٧٠ش؛ محدث ارموی، جلال‌الدین، تعلیقات بر نقض(نک‌: هم‌ ، قزوینی رازی)؛ ناصرالدین‌شاه قاجار، سفرنامۀ خراسان، تهران، ١٣٦١ش؛ ناظم الاسلام کرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به کوشش علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، ١٣٥٧ش؛ نامۀ فرمانداری شهرستان پاکدشت، استانداری تهران، وزارت کشور، ٢٤خرداد ١٣٨٢ش، شم‌ ١٠٩٣/٧؛ نشریۀ اسامی عناصر و واحدهای تقسیماتی به همراه مراکز، معاونت سیاسی وزارت کشور، تهران، ١٣٨٠ش؛ نقشۀ تقسیماتی کشوری، گیتاشناسی، تهران، ١٣٧٥ش، شم‌ ٢٩٤؛ نیز:
Field, H., Contributions to the Anthropology of Iran, Chicago, ١٨٩٣; Justi, F., Iranisches Namenbuch, Hildesheim, ١٩٦٣.
شیوا جعفری