دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٦٤
| پالنپور جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٤٦٤ |
پالَنْپور، یا پالانپور، شهر و مرکز شهرستان
بناس کانتها١ واقع در شمال شرقی ایالت گجرات که تا پیش از استقلال هند، نوابنشین
دولت مسلمان پالنپور بوده است. این شهر در گذشته «پرهالدپور٢» خوانده میشد، اما پس
از سدۀ ٨ق/١٤م نام آن به پالنپور(برگرفته از نام پالنسی چوهان٣)تغییر یافت(نک:
«پالنپور، مراکز...٤»؛ «فرهنگ سلطنتی...٥»، XIX/٣٥٤-٣٥٥).
شهر پالنپور در °٢٤ و´١٠ عرض شمالی و °٧٢ و´٢٦ طول شرقی، میان تپهماهورها واقع
است(«اطلس...٦»، ١٣١، فهرست؛ «فرهنگ سلطنتی»، همانجا). این شهر دارای آبوهوایی خشک
و گرم است و رودخانۀ بناس از کنار آن میگذرد. پالنپور از مراکز بازرگانی و فرآوری
محصولات کشاورزی است و در گذشته شکارگاههای یوزپلنگ آن شهرت داشته است(گجراتی،
١/١٢٥؛ بریتانیکا، IX/٧٣).
جمعیت این شهر که در اواخر سدۀ ١٣ق/١٩م، ١٧هزارتن بود، در ١٩٨١م به حدود ٦١هزارتن و
در ١٣٨٣ش/٢٠٠٤م به حدود ١١٧هزارتن رسیده است. یکی از دلایل افزایش جمعیت این شهر را
میتوان موقعیت تجارتی آن دانست(رکلو، VIII/٢٧٦؛ بریتانیکا، همانجا؛ «فرهنگ
جهانی٧»).
پیشینۀ تاریخی: دیرینگی این شهر به سدۀ ٢ق/٨م باز میگردد. بنا به روایتی این شهر
محل پرورش «ونراجا٨» بنیانگذار سلسلۀ «چاوده٩» در «آنهیلواده١٠» بوده است. در سدۀ
١٣م این شهر با نام «پرهلادن پاتن١١» مرکز دولت پرهلادن دِئو بوده است. پس از آن،
شهر یک دورۀ فترت را پشتسر گذاشت، تا آنکه در سدۀ ٨ق/١٤م در دورۀ چوهانها شهر رونق
خود را بازیافت(«فرهنگ سلطنتی» XIX/٣٤٨, ٣٥٤-٣٥٥؛ «پالنپور، احمدآباد١٢»).
در اواخر سدۀ ١٠ق/١٦م پالنپور و دیسا به تصرف لوهانیهای افغانیتبار درآمد که بعدها
به جالوریها(جهالوری) معروف شدند. در زمان حکومت غزنیخان جالور که در ١٥٨٩-١٥٩٠م
از جانب اکبر شاه دیوان لاهور را داشت، برادر وی، ملک فیروزخان پالنپور و دیسا را
تسخیر کرد و شهر پالنپور را مرکز حکومت خود قرار داد(«فرهنگ سلطنتی»، XIX, ٣٥٣) و
در ١٠٠٦ق/١٥٩٧م عنوان «دیوان» از اکبرشاه(حک ٩٦٣-١٠١٤ق/١٥٥٦-١٦٠٥م)دریافت کرد. در
١٠٩٣ق/١٦٨٢م اورنگ زیب جالور و ساچر را بر قلمرو آنان افزود، اما در ١١١٠ق/١٦٩٨م دو
ناحیۀ اخیر از دیوان پالنپور جدا شد(«مجموعه...١٣»، VI/٩٦).
روابط بریتانیا با دولت پالنپور از ١٢٢٤ق/١٨٠٩م آغاز گردید. در این سال پرداخت
مالیات به دولت گائکوار١٤ به وساطت بریتانیا بر دولت پالنپور تحمیل شد(همانجا؛
«فرهنگ سلطنتی»، EI٢; XIX/٣٤٧). در ١٢٢٧ق/١٨١٢م ملک فیروزخان، فرمانروای ایالت
پالنپور در نبرد با گروهی از «جامهداران» سند کشته شد و پسر او، فتحخان نیز که
خردسال بود، در این نبرد به اسارت درآمد و عموی او شمشیرخان حاکم سابق دیسا که
فیروزخان در ١٧٩٤م او را از کار برکنار کرده بود، با حمایت جامهداران سند به جای
فیروزخان بر مسند قدرت نشست. اما فتحخان به کمک دولتهای بریتانیا و گائکوار به
سرپرستی عمویش شمشیرخان جانشین پدر شد(«مجموعه»، همانجا). به سبب رفتارهای نامناسب
شمشیرخان، فتحخان در ١٢٣١ق/١٨١٦م از دولت انگلستان درخواست مداخله کرد و سرانجام
مقرر شد مأموری از گائکوار تحت نظارت انگلستان بر دیوان پالنپور سرپرستی کند و در
ازای آن، دیوان پالنپور، هر ساله ٢٥٠سوارهنظام و ١٠٠ پیاده نظام به گائکوار تحویل
دهد. این پیمان در ١٢٦٤ق/١٨٤٨م لغو گردید(همانجا). فتحخان در ١٨٥٤م درگذشت و پسرش
زروارخان بر جای او نشست. شِرمحمدخان جانشین زروارخان در ١٨٧٩م با عبور راهآهن
راجپوت از خاک خود موافقت کرد و به موجب آن، تسلط بر بخشی از سرزمینهای تحت فرمان
خود را از دست داد(همان، VI/٩٦-٩٧).
ایالت پالنپور در ١٨٩٦-١٨٩٧م دچار طاعون شد و صدمات بسیار بر آن وارد آمد(«فرهنگ
سلطنتی»، همانجا). در ١٣٢٨ق/١٩١٠م فرمانروای پالنپور عنوان نواب را دریافت کرد و تا
١٣٢٦ق/١٩٤٧م که ایالتهای نوابنشین در اتحادیۀ هند ادغام شدند، پالنپور به دست
فرمانروایان جالوری اداره میشد(EI٢).
مآخذ: گجراتی، علیمحمد، مرآةاحمدی، بمبئی، ١٣٠٦ق؛ نیز:
Britannica, micropaedia, ١٩٨٩; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; A Collection of
Treaties, Engagements and Sanads, Delhi, ١٩٨٣; EI٢; The Imperial Gazetteer of
India, New Delhi, ١٩٧٣; »Palanpur, Ahmedabad«, www. Ahmedabad.
Com/travel/cities/pameh. htm; »Palanpur, Jain Heritage…«,
www.Jainheritagecentres.com/gujarat/ palanpur.htm; Reclus, E., Nouvelle
géographie universlle, Paris, ١٨٨٥; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com/d/d_in_gj.htm.
پرویز امین
١. Banās Kantha ٢. Prahaladpur ٣. Pālansi Chauhān ٤. »Palanpur, Jain Heritage…«
٥. The Imperial… ٦. Britannica… ٧. The World… ٨. Vanarājā ٩. Chāvada
١٠.Anhilvāda ١١. Parhlādan Pātan ١٢. »Palanpur, Ahmedabad« ١٣. A Collection… ١٤.
Gaekwar