دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٧٤

پاوه، شهرستان و شهری در استان کرمانشاه.
شهرستان پاوه: این شهرستان در شمال غربی استان کرمانشاه واقع است و از شمال و شمال خاوری به شهرستان مریوان، از جنوب و جنوب خاوری به شهرستان جوانرود، و از باختر به کشور عراق محدود می‌شود(جعفری، دائرةالمعارف...، ٢٤٥). شهرستان پاوه، از ٤ شهر پاوه(مرکز)، باینگان، نودِشه و نوسود تشکیل شده، و دارای ٣ بخش مرکزی (شامل دهستانهای هولی، شمشیر و منصور آقایی)، باینگان(ماکوان، کلاشی و شیوه سر) و نوسود(سیروان) است(نشریه...، ٤٦).
شهرستان پاوه سرزمینی است کوهستانی با کوهها بلند که از آن جمله است: شاهو با ارتفاع ٣٩٠‘٣ متر و یکی از مرتفع‌ترین کوههای زاگرس(جعفری، کوهها...، ٣٥٧؛ نیز فرهنگ...، ٣٢)، تخت: ٨٥٠‘٢ متر، دربند: ٧٧٠‘٢ متر(جعفری، دائرةالمعارف، همانجا)، آتشگاه یا آتشکده: ٤٨٥‘٢ متر، و ماکوان: ٦٣٠‘٢ متر(فرهنگ، همانجا).
شهرستان پاوه دارای تابستانهای خنک و زمستانهای سرد است(آمارنامه…، ١٠). وجود کوههای بلند منطقه که تحت‌تأثیر بادهای مرطوب غربی، از برف و باران نسبتاً زیادی برخوردارند، موجب پیدایش رودهای متعددی در این شهرستان گردیده‌اند که از آن جمله است: آب لیله، مره خیل و رود پاوه یا گلال دره(آب شمشیر) که به رودخانۀ بزرگ سیروان می‌ریزند و سیروان پس از آبیاری بخشهایی از شهرستان پاوه، خط مرزی ایران و عراق را تشکیل می‌دهد و در خاک عراق به رود دیاله می‌پیوندد(فرهنگ، همانجا)، نیز آب هواسان، زیمکان و آب سفیدبرگ(جعفری، رودها…، ٤٩٨). غار زیبای کاوات که آن را بزرگ‌ترین غار آبی جهان و نیز طولانی‌ترین غاز ایران دانسته‌اند، در درۀ قوری قلعه و در دامنۀ کوه‌شاهو قرار گرفته است(فرهنگ، همانجا؛ افشار، ١/١١٦) و برخی این غار را از شگفتیهای طبیعت دانسته‌اند(سنندجی، ٤٩).
در سرشماری ١٣٧٥ش، جمعیت شهرستان پاوه، ٩١٨‘٦١تن بوده است که ٢٩/٤١٪ از آنان در شهرها و ٧١/٥٨٪ در روستاها می‌زیسته‌اند(سرشماری…، شانزده). از آنجا که شهرستان پاوه بیشتر کوهستانی است و برای کشاورزی چندان مناسب نیست، روستاییان ناگزیرند بخشی از گندم مصرفی خود را از دیگر شهرستانها تهیه نمایند. با این همه، این شهرستان باغهای میوه‌ای همچون سیب، گلابی، انجیر، گردو، انار، توت، انگو و آلوچه دارد(افشار، ٢/١٥٢١)که انار، انجیر و آلوچۀ آن از دیرباز مشهور بوده(اعتماد السلطنه، ٤/٢٣٧٩)، به ویژه آلوچۀ سیاه کردستان، به «آلوچۀ پاوه» شناخته می‌شده است(سنندجی، ٤٨-٤٩). افزون بر باغداری و کشاورزی مردم شهرستان پاوه به دامداری ونیز بافتن پارچه‌های پشمی، گیوه، جاجیم و نمدمالی اشتغال دارند(ولدبیگی، ١٠).
بیشتر مردم این شهرستن پیرو مذهب تسنن(شافعی) و اهل حق‌اند و به گویش هورامی(اورامی) و جافی سخن می‌گویند که دارای شاخه‌های گوناگونی است(جغرافیا…، ١/٤٠٥؛ ولدبیگی، ١؛ تابانی، ٤٢٣). تیره‌هایی از ایل بزرگ جاف در نقاط مختلف این شهرستان زندگی می‌کنند(فرهنگ، ٣٣؛ افشار، ٢/١٢٧٣).
مهم‌ترین آثار باستانی شهرستان پاوه اینهاست: آرامگاه سیدعبیدالله(امام‌زاده کوسه)که با قدمتی ٨٠٠ ساله در روستای «کوسه هجیج/حجیج» قرار دارد و او را یکی از برادران امام رضا(ع) می‌دانند(افشار، ١/٤٩٨؛ فرهنگ، همانجا)؛ دیگر زیارتگاه سلطان ابواسحاق در ٤کیلومتری شهر نوسود است که آن را نیز آرامگاه یکی از برادران امام رضا(ع) دانسته‌اند(همان، ٣٣-٣٤).
شهر پاوه: این شهر که مرکز شهرستان پاوه است، در °٤٦ و´٢٢ طول شرقی و °٣٥ و ´٣ عرض شمالی(مفخم، ١/٨٦) و در ١٢٤ کیلومتری شمال باختری کرمانشاه(مرکز استان)، بر سر راه اصلی کرمانشاه ـ پاوه و در ارتفاع ٦٠٠‘١ متری از سطح دریا واقع است. کوه شاهو، شمال، شمال خاوری و جنوب باختری آن قرار گرفته است و کوه آتشگاه(آتشکده) در جنوب و جنوب باختری آن قرار دارد. شهر پاوه از آب‌وهوای نسبتاً سرد مایل به اعتدال و نیمه مرطوب برخوردار است و در پیرامون آن درختان بلوط، ارژن، بنه، گلابی وحشی، گز و انجیر کوهی دیده می‌شود(فرهنگ، ٣٤) و نیز باغهای میوه که تا قله‌های کوهها کشیده شده، منظره‌ای زیبا و تماشایی به آن بخشیده است(ولدبیگی، ٣؛ سلطانی، ١/٥٢).
جمعیت شهر پاوه در ١٣٧٥ش، ٩٩٧‘١٦ تن بوده است(سرشماری، چهل و دو).
نام‌گذاری: پاوه را که معرب آن فاوج است(سنندجی، ٤٨؛ مردوخ، ٢/٧٨)، برگرفته از نام «پاو» یا «باو»، سردار یزدگرد سوم، آخرین شاه ساسانی دانسته‌اند(پورکریم، ٨؛ سنندجی، ٨٤).
پیشینۀ تاریخی: شهر پاوه مرکز منطقۀ اورامان(هورامان) به‌شمار می‌آید(ولدبیگی، ١). بزرگان اورامان خود را منسوب به تهمورث کیانی، شهریار اسطوره‌ای ایران می‌دانند(ادمندز، ١٥٣). گفته‌اند که تیگلت‌پیلسر(حک‌ ١١١٥-١١٠٠ق‌م)، پادشا آشور در یک سفر جنگی به حوالی دریاچۀ وان، کوهستان اورامان را نیز به تصرف درآورد(سلطانی، همانجا).
از آثار تاریخی اورامان پوست‌نوشته‌های یونانی است که تاریخ یکی از آنها را سدۀ نخست ق‌م دانسته‌اند(پیگولوسکایا، ١٢٧، ١٢٨). در خلافت عمر(١٣-٢٣ق/٦٣٤-٦٤٤م)، هنگامی که یزدگردسوم در برابر حملۀ اعراب، از مداین، پایتخت خود به حوالی کرمانشاهان گریخت، سردار خود پاو را برای یاری خواستن نزد بزرگان کرد فرستاد؛ پاو به کنار رود سیروان رفت و در آنجا کردان را به یاری شهریار ایران فراخواند، آنها نیز پذیرفتند. پاو در روستایی که به نام او «پاوه» نامیده شد، آتشکده‌ای ساخت(سنندجی، ٨٤-٨٥) که ویرانه‌های آن هنوز بر فراز کوه آتشگاه باقی است(صفی‌زاده، ٣٢٥). به هنگام حملۀ اعراب به ایران، آتشکدۀ پاوه از شهرتی بسزا برخوردار بوده است(رشید یاسمی، ١١٩). مردم پاوه بر این باورند که دو قلعۀ «دژ» و «پاسگه» که هنوز در پاوه دیده می‌شوند، بازماندۀ برج و باروهایی هستند که پاو در آن سرزمین ساخته است و نیز معتقدند که در جایی نزدیک پاوه ـ که اکنون «جنگاه» نامیده می‌شود ـ با سعدبن‌ابی‌وقاص سردار عرب به جنگ پرداخته‌اند(پورکریم، همانجا).
در حملۀ اعراب به پاوه، عبدالله‌بن‌عمر، فرماندهی سپاه را برعهده داشت. او پس از تصرف شهرزور(که اکنون در خاک عراق قرار گرفته است)، از رود سیروان گذشت و به پاوه تاخت. مردم این شهر که آیین زردشتی داشتند، در برابر اعراب به سختی پایداری کردند و از بامداد تا غروب آفتاب جنگیدند، چنان‌که کسی از مردان آنها زنده نماند. عبدالله‌ابن عمر آتشکدۀ پاوه را ویران کرد و به جای آن مسجدی ساخت که تاکنون باقی است(نک‌: بابانی، ٣٨-٣٩؛ سنندجی، ٨٧-٨٨).
پاوه و نواحی اطراف آن در نیمۀ دوم سدۀ ١٠ق در تصرف فرمانروایی دلیر به نام سهراب‌بیک بوده است(بدلیسی، ٤١١). این شهر تا پیش از انقلاب مشروطیت ایران(١٣٢٤ق/١٩٠٦م)حاکم‌نشین ییلاقی جوانرود بود و سپس مرکز فرمانروایان اورامان گردید(سلطانی، ١/٥٣).
پاوه در جریان جنگ عراق با ایران دچار حملات، ویرانی و خسارت بسیار گردید، چنان‌که از ١٣٥٨تا ١٣٦٠ش ١٤بار هدف حملۀ هوایی و توپخانۀ دشمن قرار گرفت و خود شهر، بخشها و روستاهای آن از ٣٠تا٦٥٪ تخریب شد(اهمّ فعالیتها...، ٣١٠-٣١٤). در ١٣٥٨ش پاوه درگیر شورشهای برخی از گروههای سیاسی کُرد گردید و به وسیلۀ آنها اشغال شد، ولی نیروهای ارتش به همراهی داوطلبان، بار دیگر آنجا را آزاد کردند(احمدی، ١٠٢-١٠٣).
مهم‌ترین آثار باستانی شهر پاوه اینهاست: ١. مسجد جامع که مردم آن را به صدر اسلام نسبت می‌دهند و براین باورند که در روزگار خلافت عمر به وسیله فرزندش عبدالله ساخته شد. چنین به نظر می‌رسد که این مسجد بر بقایای یک آتشکدۀ دورۀ ساسانی بنا گردیده است. مسجد جامع پاوه از ١٣٦٥تا ١٣٦٦ش بازسازی گردید(افشار، ١/٤٩٥-٤٩٦). ٢. آرامگاه امام‌زاده سید محمود اصفهانی که حدود ٣٠٠ سال قدمت دارد(فرهنگ، ٣٤).
مآخذ: آمارنامۀ استان کرمانشاه(١٣٧٧ش)، سازمان برنامه و بودجۀ استان کرمانشاه، تهران، ١٣٧٨ش؛ احمدی، حمید، قومیت و قوم‌گرایی در ایران از افسانه تا واقعیت، تهران، ١٣٧٨ش؛ اعتمادالسلطنه، محمدحسن، مرآةالبلدان، به کوشش عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، ١٣٦٨ش؛ افشار سیستانی، ایرج، کرمانشاهان و تمدن دیرینۀ آن، تهران، ١٣٧١ش؛ اهم فعالیتهای بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده(در سال ١٣٦١ و ١٣٦٢)، دبیرخانۀ ستاد مرکزی بازسازی و نوسازی مناطق جنگ‌زده، تهران، ١٣٦٣ش؛ بابانی، عبدالقادر، سیرالاکراد، به کوشش محمد رئوف توکلی، تهران، ١٣٤٦ش؛ بدلیسی، شرف‌خان، شرف‌نامه، به کوشش محمدعباسی، تهران، ١٣٤٣ش؛ پورکریم، هوشنگ، «پاوه»، هنر ومردم، تهران، ١٣٤٤ش، شم‌ ٣٢ و ٣٣؛ پیگولوسکایا، ن. و.، شهرهای ایران در روزگار پارتیان و ساسانیان، ترجمۀ عنایت‌الله رضا، تهران، ١٣٦٧ش؛ تابانی، حبیب‌الله، وحدت قومی کرد و ماد، تهران، ١٣٨٠ش؛ جعفری، عباس، دائرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ١٣٧٩ش؛ همو، رودها و رودنامۀ ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ همو، کوهها و کوه‌نامۀ ایران، تهران، ١٣٦٨ش؛ جغرافیای کامل ایران، وزارت آموزش و پرورش، تهران، ١٣٦٦ش؛ رشید یاسمی، غلامرضا، کرد و پیوستگی نژادی و تاریخی او، تهران، ١٣٦٣ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان پاوه، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ سلطانی، محمدعلی، جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان، تهران، ١٣٧٠ش؛ سنندجی، شکرالله، تحفۀ ناصری در تاریخ و جغرافیای کردستان، به کوشش حشمت‌الله طبیبی، تهران، ١٣٦٦ش؛ صفی‌زاده، صدیق، تاریخ کرد و کردستان، تهران، ١٣٧٨ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور(بانه)، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧٣ش، ج٣٤؛ مردوخ کردستانی، محمد، تاریخ، تهران، چاپخانۀ ارتش؛ مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش؛ ولدبیگی، بهرام، تاریخ سیاسی اجتماعی پاوه و اورامانات، تهران، ١٣٦٩ش؛ نیز:
Edmonds, C. J., Kurds, Turks, and Arabs, London, ١٩٥٧.
محسن احمدی