دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٣٠٨
| بیاضی زاده جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٣٠٨ |
بَیاضیْزاده، کمالالدین احمدبن
حسن(١٠٤٤-١٠٩٨ق/١٦٣٤-١٦٨٧م)، از عالمان فقه و کلام در قلمرو دولت عثمانی. پدرش
حسامالدین حسن بیاضی از عالمان بوسنی بود و از اینرو، وی به بوسنوی و رومی نیز
معروف شده است(محبی، ١/١٨١؛ خانجی، ٣٣؛ بروسهلی، ١/٢٥٨). احمد در استانبول زاده شد
و تاریخ ولادت او را در ١٠٤٢ق(ثریا، ١/٢٢٤-٢٢٥) و درگذشت او را در ١٠٩٦یا ١٠٩٩ق نیز
آوردهاند(همانجا؛ سامی، ٢/١٤٢٢).
احمد در استانبول نزد استادان معروف زمان همچون ملاچلبی و شیخالاسلام
ابوسعید(شیخی، ١/٥٣٤؛ خانجی، همانجا)، شاگردی کرد. آنگاه در مدارس معروف
ادرنه(شیخی، همانجا) صحن ثمانیه، سلیمانیه و ایاصوفیه در استانبول(همو، ١/٥٣٥) به
تدریس پرداخت. در شهرهای حلب، بروسه، مکه و استانبول نیز به قضا اشتغال
یافت(همانجاها) و سپس صدر و قاضی عسکر روم ایلی شد(بروسهلی، خانجی، همانجاها) و
سرانجام در قصبۀ قاکلیجه از ییلاقهای اطراف استانبول درگذشت و در زاویۀ
دیویتجیزاده واقع در منطقۀ اسکودار در شهر استانبول به خاک سپرده شد(شیخی، محبی،
بروسهلی، همانجاها). صدور یک مورد حکم رجم(محبی، ١/١٨١-١٨٢) و تأیید حکم اعدامی
برای پاتی برونزاده، از منشیان دربار، به گفتۀ مورخان عثمانی، موجب نفرت مردم از
او شد(سامی، همانجا).
بیاضیزاده، به طریقۀ نقشبندی تعلق خاطر داشت(بروسهلی، همانجا). در فروع، پیرو
مذهب ابوحنیفه، و در اصول، ماتُریدی بود(«دائرةالمعارف...١»، VI/٥٥). وی در علم
کلام مهارت داشت(شیخی، همانجا) و معتقد بود باید اصول عقاید را با تکیه بر قرآن و
سنت شناخت و عقل را نیز تنها واسطهای برای درک حقیقت میشمرد(«دائرةالمعارف»،
همانجا).
بیاضیزاده در هنر خط نیز دستی داشت و خط تعلیق را نزد خطاط مشهور زمان، درویش عبدی
فرا گرفته بود(همانجا).
آثار: از بیاضیزاده آثاری چند در فقه، تفسیر و عقاید باقی مانده است که برخی از
آنها عبارتند از: ١. مختصرالاصولالمنیفةللامامابی حنیفة(GAL, S, II/٦٤٧; GAL,
II/٥٧٥؛ خدیویه، ٢/٤؛ «دائرةالمعارف»، همانجا). این اثر گزیدهای است از موضوعات
اعتقادی که از الفقهالاکبر، الفقهالابسط و رسالةالعالم و المتعلم برگرفته شده
است. نسخههای متعددی از این اثر در کتابخانۀ سلیمانیه موجود است(همانجا). ٢.
اشارات المرام من عبارات الامام، در شرح الفقهالاکبر ابوحنیفه که نسخههایی از آن
در مصر و برلین موجود است(شیخی، همانجا؛ بغدادی، ایضاح، ١/٨٤، هدیه، ١/١٦٤؛ GAL،
همانجا؛ بالیچ، ٢٢٤؛ ازهریه، ٣/٩٦؛ خدیویه، همانجا). ٣. سوانحالمطارحات و
لوائحالمذاکرات، شرح مباحثات و مذاکرات وی هنگام اقامت در حلب با کواکبیزاده مفتی
آن شهر است. این کتاب از ١٣ فصل یا «سانحه» تشکیل شده، و دربارۀ قرآن کریم و تفسیر
آن است(«دائرةالمعارف»، VI/٥٥٦؛ بغدادی، ایضاح، ٢/٣٠، هدیه، همانجا؛ TS, II/٥٩٤).
٤. رسالةالباحث و الموجب یا رسالة فی تفسیر اللوائح علیٰ وجه البحث و السؤال،
مجموعۀ ٢٠ مسئله به صورت پرسش و پاسخ، و منظوم. نسخۀ آن در کتابخانۀ سلیمانیه موجود
است(«دائرةالمعارف»، نیز بغدادی، همانجا).
مآخذ: ازهریه، فهرست؛ بروسهلی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٢ق؛
بغدادی، ایضاح؛ همو، هدیه؛ ثریا، محمد، سجل عثمانی(تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)،
استانبول، ١٣٠٨ق؛ خانجی، محمد، الجوهرالاسنیٰ فی تراجم علماء و شعراء بوسنه، قاهره،
١٣٤٩ق؛ خدیویه، فهرست؛ سامی، شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق/١٨٨٩م؛
شیخی محمد افندی، وقایعالفضلاء(ذیل الشقائق النعمانیة)، به کوشش عبدالقادر اوزجان،
استانبول، ١٩٨٩م؛ محبی دمشقی، محمدامین، خلاصةالاثر، قاهره، ١٢٨٤ق/١٨٦٧م؛ نیز:
Baliċ, S., Das unbekannte Bosnien, Wien, ١٩٩٢; GAL; GAL; S; TS; Türkiye diyanet
vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٢.
علیاکبر دیانت
١.Türkiye…