بیْله‌سَوار، شهرستان و شهری در استان اردبیل.
شهرستان بیله‌سوار:این شهرستان قسمت وسیعی از دشت مغان را تشکیل می‌دهد(قاسمی، ١٧٧) و از شمال و خاور به جمهوری آذربایجان، از جنوب خاوری و جنوب به حومۀ گرمی، و از باختر به پارس‌آباد محدود است(فرهنگ جغرافیایی آبادیها...، ٤/١٢). مساحت آن ٩٤٥١ کم‍ ٢، و دارای ٢بخش، ٤دهستان و ٣٥٣ آبادی است(آمارنامه...، ١٠). برطبق سرشماری ١٣٧٥ش این شهرستان٥٨٤٥٩ نفر جمعیت داشته است که از این شمار ١١٦١٩ نفر در مناطق شهری، و ٤٦٨٤٠ نفر در مناطق روستایی زندگی می‌کردند(سرشماری...، شانزده). بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که این شهرستان دارای بافت روستایی است.
شغل اصلی و اساس اقتصاد شهرستان بیله‌سوار مبتنی بر کشاورزی و دامداری است. کشاورزی بیله‌سوار به سبب داشتن خاک حاصل‌خیز، آب‌وهوای مناسب و وجود رودخانه از رونق فوق‌العاده برخوردار است. محصول عمدۀ آن گندم و جو است. بیله‌سوار در زمینۀ پرورش دام از قبیل گوسفند و بز نیز به سبب سابقۀ طولانی عشایر کوچندۀ منطقه ـ به ویژه شاهسونها ـ واجد اهمیت است(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤/١٣).
آب و هوای بیله‌سوار در تابستانها گرم و در سایر فصول به ویژه در زمستانها معتدل و مطبوع است و به علت نزدیکی به دریای خزر و ارتفاع کم در ردیف مناطق نیمه مرطوب است(قاسمی، ١٧٩). رودخانه‌های مهم بیله‌سوار بالهارود و آق‌بیگلر است(همانجا). این شهرستان جزو مناطق مهم قشلاقی ایل شاهسون به شمار می‌رود(شاهسوند، ٤٢). بیله‌سوار در تیرماه ١٣٧٠ به شهرستان تبدیل شد(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤/١٢).
وجه تسمیه: دربارۀ نام‌گذاری بیله‌سوار نظریات مختلفی است. بیله به معنای خشکی میان دو رودخانه است و بیله‌سوار مردمی را گویند که ساکن بیله هستند(خاماچی، ٢٤٥؛ نیز نک‍: برهان...، ذیل بیله). بیله به صورت پیشوندگونه در نام برخی نقاط دیگر نیز دیده می‌شود، مانند بیله درق در حوالی اردبیل، بیله‌ده از توابع خلخال و بیله‌سوار از توابع ماکو و بیله‌وار از توابع خوی(نک‍: فرهنگ جغرافیایی ایران، ٤/١٠٤-١٠٥). حمدالله مستوفی این نام را منتسب به امیری از آل‌بویه ـ ملقب به پیله‌سوار ـ می‌داند که بانی این شهر بوده است(ص٩٠-٩١).
شهر بیله‌سوار: این شهر که مرکز شهرستان بیله‌سوار است(نشریه...،٨)، در٤٨ و٢١ طول شرقی و٣٩ و٢٣ عرض شمالی واقع شده است(مفخم، ١/٨٣) و در ١٣٧٥ش دارای ٠٤٠١٣ نفر جمعیت بوده است(سرشماری، چهل).
پیشینۀ تاریخی: از بیله‌سوار در منابع تاریخی پیش از اسلام نامی برده نشده است، اما سکه‌های یافت شده در تپه‌های پیرامون آن قدمت آبادانی این ناحیه را به دوران اشکانیان و پیش از آن می‌رساند(فرهنگ جغرافیایی آبادیها، ٤/١٤). چنان‌که گفته شد، حمدالله مستوفی(همانجا) پیشینۀ بنای شهر را به دورۀ آل‌بویه می‌رساند. به علت ویژگیهای طبیعی بیله‌سوار، این منطقه مورد توجه اقوام چادرنشین مانند ترکان و مغولان بوده است. در دورۀ ایلخانیان بیله‌سوار از مراکز نظامی مغولان به شمار می‌رفته است(نک‍: رشیدالدین، ٢/١١٣٥، جم‍ ؛ ابوالقاسم، ٤٣). در ٦٨٣ق/١٢٨٤م احمد تکودار، ایلخان مغول با ٨٠هزار سپاهی از بیله‌سوار مغان به مقابلۀ ارغون که داعیۀ ایلخانی داشت، شتافت(رشیدالدین، ٢/١١٣٥-١١٣٦).
بیله‌سوار پس از دورۀ مغول توسعۀ چندانی نیافت و در منابع تاریخی دوره‌های بعد نامی از آن برده نشد، لیکن در اوایل سدۀ ١٣ق/١٩م در دورۀ جنگهای ایران و روس و تغییراتی که در مرزهای شمال‌غربی ایران با روسیه صورت پذیرفت، بیله‌سوار میان ایران و روسیه به دو پاره تقسیم شد و شهر بیله‌سوار در منطقۀ مرزی ایران و روسیه واقع گردید. شهرکی نیز به همین نام در خاک روسیه وجود داشت که در ١٣١٧ش/١٩٣٨م به پوشکین تغییر نام داد(دائرةالمعارف...١، II/١٦٤)؛ اما پس از فروپاشی شوروی و تشکیل جمهوری آذربایجان این شهرک نام گذشتۀ خود را بازیافت(نک‍: اطلس...٢، ٨٤).
مآخذ: آمارنامۀ استان اردبیل(١٣٧٧ش)، تهران، ١٣٧٨ش؛ ابوالقاسم کاشانی، عبدالله، تاریخ اولجایتو، به کوشش مهین همبلی، تهران، ١٣٤٨ش؛ برهان قاطع، محمدحسین بن‌خلف تبریزی، به کوشش محمدمعین، تهران، ١٣٥٧ش؛ حمدالله مستوفی، نزهةالقلوب، به کوشش لسترنج، لیدن، ١٣٣١ق/١٩١٣م؛ خاماچی، بهروز، فرهنگ جغرافیایی آذربایجان شرقی، تهران، ١٣٧٠ش؛ رشیدالدین فضل‌الله، جامع‌التواریخ، به کوشش محمدروشن و مصطفیٰ موسوی، تهران، ١٣٧٣ش؛ سرشماری عمومی نفوس و مسکن(١٣٧٥ش)، نتایج تفصیلی، شهرستان بیله‌سوار، مرکز آمار ایران، تهران، ١٣٧٦ش؛ شاهسوند بغدادی، پریچهر، بررسی مسائل اقتصادی، اجتماعی، سیاسی ایل شاهسون، تهران، ١٣٧٠ش؛ فرهنگ جغرافیایی آبادیهای کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ١٣٧١ش؛ فرهنگ جغرافیایی ایران(آبادیها)، استان ٣و٤، آذربایجان، تهران، ١٣٣٠ش؛ قاسمی، احد، جغرافیای شهرستان پارس‌آباد، بیله‌سوار و گرمی، تهران، ١٣٧٧ش؛ مفخم پایان، لطف‌الله، فرهنگ آبادیهای ایران، تهران، ١٣٣٩ش؛ نشریۀ دفتر تقسیمات کشوری، معاونت سیاسی اجتماعی وزارت کشور، تهران، ١٣٧٩ش، شم‍ ٢؛ نیز:
Azarbayjan sovet ensiklopedyasy, Baku, ١٩٧٨; Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦.
محسن سلیمانی