دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٩٩
| پرک جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٤٩٩ |
پِرَک، استانی در شمال غربی مالزی. پرک در
زبان مالایایی و خمری به معنی نقره است. این واژه برگرفته از «پرکشا» یا «پلکشا» به
معنای نقره، در زبان سنسکریت است و برخی سبب این نامگذاری را فراوانی درختان انجیر
نقرهفام(انجیرهندی)در این منطقه ذکر کردهاند و بنا به روایتی دیگر به هنگام فتح
این این ناحیه به دست یکی از شاهزادگان کده، آن شاهزاده تیری سه نقرهای از کمان
خود رها کرد و بدان سبب این محل را پرک نامیدند(جرینی، ٣٩, ٩٨).
استان پرک با ٠٠٥‘٢١ کم ٢ وسعت، یکی از بزرگترین استانهای مالزی در شبه جزیرۀ
مالایاست و متشکل از ٩ شهرستان(دیراه١) است و جمعیت آن(١٣٨٣ش/٢٠٠٥م)حدود ٩٠٠‘٢٠٣‘٢
تن برآورد شده است(«پرک٢»؛ انکارتا٣؛ «فرهنگ...٤»). مرکز این استان شهر ایپوه٥ با
٣٤٦‘٦٧٣ تن جمعیت است و از دیگر شهرهای مهم آن شهر تایپینگ٦ را میتوان نام برد که
٦٥٨‘٢١٧تن جمعیت دارد(همانجا؛ کلمبیا٧).
کشاورزی در استان پرک از رونق برخوردار است. عمدهترین محصولات کشاورزی آن شامل
برنج، نارگیل و کائوچو است. ماهیگیری و صنایع وابسته به آن از دیگر بخشهای اقتصادی
این استان است. معادن قلع از دیرباز در پرک شناخته شده بود و همانند امروز از آن
بهرهبرداری میشده است(انکارتا؛ کلمبیا؛ «تاریخ...٨»).
پیشینۀ تاریخی: آثار به دست آمده در پرک دیرینگی این منطقه را به ٨هزار سال پیش از
این میرساند. همچنین یافت شدن آثاری از تمدن باستانی هندوـ بودایی در پرک از جمله
دو مجسمۀ بودا در نزدیکی معادن قلع این منطقه که به سبک گوپتا ساخته شده است، نشان
از نفوذ تمدن باستانی هندوـ بودایی در پرک دارد(«تاریخ»؛ وینستد، ٢٨-٢٩). احتمالاً
«پلنده»ای را که بطلمیوس در اثر جغرافیایی خود از آن به عنوان یکی از شهرهای
مالاکا یاد کرده، با ناحیۀ پرک یا پایتخت قدیم آن منطبق است(نک: جرینی، ٩٧). بنابر
سالنامۀ مالایا پرک یا بخشی از آن درگذشته«منجونگ٩»نامیده میشده، و دولتی قدیمی و
بزرگ بوده است. بیشک در گذشته پرک ناحیۀ وسیعتری را در برمیگرفته، و احتمالاً
کده ونواحی دورتر از آن و سراسر ناحیۀ ولزلی١٠ را شامل میشده است(همو، ٩٨).
سلاطین پرک خود را از نوادگان امپراتوران سریویجایه میدانستند(وینستد، ٢٧). در
اوایل سدۀ ١١ق/١٦م پس از ورود پرتغالیها به مالاکا و درگذشت محمود، سلطان پهانگ و
بروز اختلاف میان کسانش بر سرجانشینی او، یکی از فرزندانش به نام مظفر به پرک رفت و
دولت نیرومندی در آنجا بنیان نهاد(میلر، ٥٠؛ «تاریخ»). مظفرشاه یکی از بزرگان پرک
به نام «تونپرک» را به صدراعظمی خود برگزید. تونپرک ٤٠ سال در این سمت باقی ماند
و درگسترش اسلام و اعتلای قدرت دولت نوبنیان پرک نقشی مهم ایفا کرد(بریتانیکا،
XXVII/٨٢٥). در همین اوان دولتهای پرک، جوهرروپهانگ برای مقابله با قدرت روبه گسترش
دولت آچه با پرتغالیها روابط دوستانهای برقرار کردند. پرتغالیها در ٩٤٤ق/١٥٣٧م
نیروهای آچه را که قلمرو دولت پرک را به تصرف درآورده بودند، به عقب راندند و دو
سال پس از آن دولت پرک به یاری دیگر دولتهای متحد خود شکست سختی بر نیروهای آچه
وارد کرد(وینستد، ٦٢؛ هال، ٣٢٢). در ٩٥٨ق/١٥٥١م نیروهای دولت مالایا، پرک را محاصره
کردند؛ اما حلقۀ محاصره پس از ٣ماه مقاومت توسط نیروهای پرتغالی درهم شکسته
شد(میلر، ٥١).
دولت آچه که همواره درصدد چیرگی بر مالاکا بود، در ٩٨٣ق/١٥٧٥م، بار دیگر پرک را به
اشغال خود درآورد و این بار پرک به مدت ١٠٠سال زیرسلطۀ آن دولت باقی ماند(همو، ٥٢).
در هجوم نیروهای آچه به پرک سلطان پرک کشته شد و حانشین او نیز اسیر گردید. او
بعدها با یک شاهزادۀ آچهای ازدواج کرد و در ١٥٧٩م به جای سلطان آچه به سلطنت رسید
و برادر کوچکتر خود را به حکومت پرک منصوب کرد(هال، ٣٢٣).
در ١٠٤٩ق/١٦٣٩م دولت هلند قرارداد خرید محصول قلع پرک را با دولت آچه منعقد کرد و
در ١٦٤١م انعقاد پیمان منع فروش آن را به دیگر دولتها نمود، اما دولت آچه با این
قرارداد مخالفت کرد. هلندیها در ١٠٦٠ق/١٦٥٠م موفق شدند این قرارداد را به دولت آچه
تحمیل کنند(همو، ٣٢٥). بروز اختلاف در اجرای مفاد این قرارداد میان هلندیها و دولت
آچه که درگیرهایی را میان طرفین در پی داشت، سرانجام هلندیها را وادار کرد تا
کارخانۀ استحصال قلع خود در پرک را تعطیل کنند(همو، ٣٢٦-٣٢٧).
در ١٢٢٣ق/١٨١٨م دولت سیام به قصد تسلط بر سراسر مالاکا پرک را تصرف کرد، اما دولت
انگلستان که در همین سال نفوذ خود در این منطقه را با انعقاد پیمانی بازرگانی آغاز
کرده بود، در ١٨٢٥م از دولت سیام خواست تا پرک را تخلیه کند و چون دولت سیام این
پیشنهاد را نپذیرفت، انگلیسیها در ١٨٢٦م پیمانی مبتنی بر همکاری خود در مبارزه با
دزدان دریایی با دولت پرک به امضا رساندند(میلر، ٧٧-٨٠؛ بریتانیکا، IX/٢٧٨).
از ١٢٦٦ق/١٨٥٠م به بعد گسترش معادن قلع پرک گروههای مختلف چینی را به عنوان کارگر
به این منطقه کشاند و در نیمۀ دوم سدۀ ١٩م پرک صحنۀ درگیریهای گروههای چینی با
رؤسای خود و نیز راجههای مدعی سلطنت پرک بود(احمد، ٥٦؛ وینستد، ٦٤). در ١٨٧٣م دولت
انگلستان برای حفظ منافع خود نیروهای تازه نفسی به منطقه گسیل داشت و در کمتر از یک
سال پرک و نقاط دیگر را تصرف کرد. انگلیسیها برای کاستن از ناخرسندیهای مردم ومشروع
جلوه دادن کار خود یکی از مدعیان سلطنت به نام موداعبدالله را بر تخت سلطنت پرک
نشاندند و در ١٨٧٤م پیمانی با او منعقد کرده، سلطنت او را به رسمیت شناختند(همو،
٦٤-٦٥). از جمله مفاد این پیمان اقامت دائم نمایندهای از انگلستان در پرک
بود(احمد، ٥٦-٥٧).
با گسترش مداخلۀ انگلستان در امور پرک نمایندۀ آن کشور به قتل رسید. انگلستان در
واکنش به این کار نیروهایی به پرک فرستاد و سلطان پرک و نزدیکانش را توقیف کرد. این
رویداد که به جنگ پرک معروف است، سبب استواری چیرگی انگلستان بر پرک شد(نک: میلن،
١٦). از آن پس شورایی حکومتی با شرکت نمایندۀ دولت انگلستان در آن، برای ادارۀ امور
کشور تشکیل شد و در ١٣٠٩ق/١٨٩٢م دولتهای پرک، سلنگور، نگری، سمبیلان و پهانگ
فدراسیونی به سرپرستی نمایندۀ انگلستان تشکیل دادند(احمد، ٦١؛ وینستد، ٨٨).
تسلط انگلستان بر پرک تا ١٣٢٠ش/١٩٤١م و ورود نیروهای ژاپنی به این منطقه ادامه
داشت. پرک تا ١٩٤٥م در اشغال نیروهای ژاپی باقی ماند، اما با شکست ژاپن در جنگ
جهانی دوم، بار دیگر انگلستان براین منطقه چیره شد(«تاریخ»). چیرگی انگلستان با
بالا گرفتن مبارزات ضداستعماری مردم پرک، همچون دیگر نواحی مالاکا در ١٣٣٦ش/١٩٥٧م
به پایان رسید و دولتهای محلی مالاکا در قالب فدراسیون مالزی به استقلال رسیدند.
بنابر قانون اساسی ١٩٥٧م مالزی، پرک یکی از ١١ دولت تشکیل دهندۀ این فدراسیون
بود(شفرالدین، ١٢-١٣؛ «تاریخ»).
مآخذ:
Ahmad, M. S., »Britain Malaya: A Study of Colonial Administration in Perak From
١٨٧٥ to ١٨٩٥«, Pakistan Journal of History and Culture, Islamabad, ١٩٨٢, vol.
III, no.٢; »A Brief History of Perak«, www.Perak.gov.my/ english; Britannica,
١٩٨٩; The Columbia Encyclopedia, ٢٠٠١; Encarta Refrence Library, ٢٠٠٤; Gerini,
G. E., Ressearches on Ptolemy’s Geography, London, ١٩٠٩; Hall, D. G. E., A
History of South-East Asia, London, ١٩٦٤; Miller, H., The Story of Malaysia,
London, ١٩٦٥; Milne, R. S. and D. K. Mauzy, Malaysia, Boulder/London, ١٩٨٦;
»Perak«, www.wikipedia.org/wiki/perak; Shafruddin, B. H., The Federal Factor in
the Government and Politics of Peninsular Malaysia, Singapore, ١٩٨٧; Winstedt,
R., Malaya and its History, London, ١٩٦١; The World Gazetteer,
www.world-gazetteer.com.
پرویز امین
١. daerah ٢. »Perak« ٣. Encarta… ٤. The World… ٥. Ipoh ٦. Taiping ٧. The
Columbia… ٨. »A Brief…« ٩. Manjong ١٠. Wellesley