دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٨١
| پته جلد: ١٣ شماره مقاله:٥٤٨١ |
پَته١، شهری کوچک و جزیرهای به همین نام در
سواحل کنیا. این شهر در °٢ و´٨ عرض جنوبی و °٤١ طول شرقی در جزیرهای به همین نام
در مجمعالجزایر لامور واقع است(«اطلس...٢»، ١٥٤، فهرست، ١٣٣). ظاهراً نخستین بار
در حدود سال ٥٠م از این جزیره یاد شده است(نک: «سفر...٣»، EI٢, VIII/٢٨٧;
١٣٨-١٣٩). در منابع جغرافیایی دورۀ اسلامی از آن با نام «بتا»(ابنماجد، ٨٧) و
«بطا»(ادریسی، ١/٤٣)یاد شده است. بنابر روایات محلی این شهر در روزگار
عبدالملکبنمروان(٦٥-٨٦ق) خلیفۀ اموی بنا شده است. کهنترین آثار یافتشده در این
جزیره، سفالینههای ساسانی ـ اسلامی متعلق به پیش از ١٣٢ق/٧٥٠م است(EI٢,
VIII/٢٨٦-٢٨٧).
آوردهاند که در ٧٦ق/٦٩٥م دو تن از امرای عمان که از اطاعت عبدالملکبنمروان سرباز
زده بودند، به این نواحی گریختند و اندکی پس از آن زیدیهاییمن در ١٢١ق/٧٣٩م به این
سواحل مهاجرت کردند و تقریباً در همین ایام گروهی از ایرانیان که به شیرازی معروف
بودند، در این سواحل پراکنده شدند و شهرهایی در آن بنا کردند. ظاهراً سکنای
مسلمانان در پته نیز به همین دوره باز میگردد(کوک، ٥٤٨-٥٤٩؛ ارکوازی، ١٩-٢٠؛
تریمینگام، ١٣).
با افزایش جمعیت مسلمانان مهاجر پته دولتی عربی ـ ایرانی در ٢٩٥ق/٩٠٨م در آنجا
تأسیس شد که از مهمترین دولتهای عربی ـ ایرانی در سواحل شرقی افریقا بود و گاهی بر
برخی از دولت شهرهای اسلامی سواحل شرقی افریقا چیرگی مییافت. شهر پته در دورۀ رونق
خود دارای دژ و بارو بود و مساجد باشکوهی داشت و خانههای آن از سنگ بنا شده
بودند(همو، ١٢؛ پیرس، ٤٦). این دولت شهر به تدریج به مهد زبان و تمدن سواحلی در شرق
افریقا بدل شد(کورنون، II/١٧٩). بنابر روایات محلی در اواخر سدۀ ٦ق/اوایل سدۀ ١٣م
گروهی از طایفۀ نبهانی که با ملوک نبهانی عمان خویشاوندی نسبی داشتند، به پته
مهاجرت کردند و حکومت نبهانی آنجا را بنیان نهادند(فیلیپس، ٢٤؛ ریسو، EI٢; ١٢٠،
همانجا). دولت نبهانی پته از نیمۀ دوم سدۀ ٨ق/١٤م به قدرت مسلط منطقه بدل شد و در
دورۀ حکومت محمدبناحمد(٦٩٠-٧٣١ق/١٢٩١-١٣٣١م) و جانشینش،
عمربنمحمد(٧٣١-٧٤٨ق/١٣٣١-١٣٤٧م) اراضی شمالی و جنوبی پته بر قلمرو نبهانیهای پته
افزوده شد و جانشینان آنها قلمرو این حکومت را در طول سواحل شرقی افریقا گسترش
بیشتری دادند(نک: تریمینگام، ١٣).
با گسترش سلطۀ پرتغال در سدۀ ١٠ق/١٦م بر سواحل شرقی افریقا دولت پته به منظور حفظ
استقلال خود خراجگزار پرتغال شد. دولت پته از نخستین دولتهای شرقی افریقا بود که
برای رهایی از سلطۀ پرتغالیها از دولت عمان درخواست کمک کرد. پرتغالیها از حدود سال
٩١٦تا١١١٠ق/١٦٩٨م یک پست گمرکی و در ١٠٠٤ق/١٥٩٦م هیئتی از فرقۀ آگوستین را در جزیره
مستقر ساخته بودند. نیروهای عمانی در اواسط سدۀ ١١ق/١٧م، تأسیسات پرتغالیها را در
پته ویران کردند و پس از چند هجوم دیگر، بر سواحل شرقی افریقا چیره شدند و پس از
چندی دولت نبهانی پته نیز تابعیت دولت عمان را پذیرفت(کورنون، II/١٨٢-١٨٣). از آن
پس به نظر میرسد دولتهای پته و پمبا(ه م)تحت حکومت واحدی درآمدند و قدرت پته در
دورۀ حکومت احمدبنبوسعید(حک ١١٥٤-١١٨٨ق)روبه کاهش نهاد(ویلکینسن، ٥٣-٥٦).
با افزایش نفوذ انگلستان بر سواحل شرقی افریقا و انتقال مرکزیت دولت بوسعیدیها به
زنگبار، پته تابع زنگبار شد(همو، ٥٧-٥٨) و از آن پس این دولت شهر روبه اضمحلال
نهاد، به گونهای که خرابههای پته در سدۀ ١٢ق/١٨م موضوع یکی از بهترین اشعار
سواحلی شد(تریمینگام، ٧٧).
مآخذ: ابن ماجد، احمد، ثلاث راهمانجات المجهولة، به کوشش تئودر شوموفسکی، مسکو،
١٩٥٧م؛ ادریسی، محمد، نزهةالمشتاق، بیروت، ١٤٠٩ق/١٩٨٩م؛ ارکوازی، ابراهیم، جامعه و
فرهنگ جامعه، تهران، ١٣٧٢ش؛ کوک، ژ. م.، مسلمانان افریقا، ترجمۀ اسدالله علوی،
مشهد، ١٣٧٣ش؛ نیز:
Britannica Atlas, Chicago, ١٩٩٦; Cornevin, R., Histoire de l’Afrique, Paris,
١٩٧٦; EI٢; Pearce, F. B., Zanzibar, London, ١٩٦٧; The Periplus Maris Erythraei,
tr. L. Casson, Princeton, ١٩٨٩; Phillips, W., Oman: A History, Beirut, ١٩٧١;
Risso, P., Oman and Muscat, London/Sydney; Trimingham, J. S., Islam in East
Africa, Oxford, ١٩٦٤; Wilkinson, J. C., The Imamate Tradition of Oman,
Cambridge, ١٩٨٧.
پرویز امین
١. Pate ٢. Britannica… ٣. The Periplus…