بِئْرِ مَعونه، جایی در سرزمین نجد ـ مرکز جزیرةالعرب ـ میان منزلگاه بنی‌عامر و حَرّۀ بنی سُلیم(ابن هشام، ٣/١٩٤؛ نیز نک‌: یاقوت، ١/٤٣٥). بئر معونه به سبب واقعه‌ای که در صفر ٤/ژوئیۀ ٦٢٥ در آنجا روی داد، شهرت یافته است.
در پی درخواست ابوبراء عامربن مالک، بزرگ بنی‌عامر از قبیلۀ بنی‌کلاب، پیامبر(ص) با اکراه شماری از یاران خود را برای تبلیغ اسلام راهی سرزمین ایشان کرد. مبلغان گسیل شده که شمارشان را ٣٠ یا ٤٠ یا ٧٠ تن گفته‌اند(نک‌: واقدی، ١/٣٤٧؛ ابن هشام، همانجا؛ یعقوبی، ٢/٧٢)، به سرپرستی منذربن‌عمروساعدی، همگی از اصحاب جوان و پارسای پیامبر(ص) بوده‌اند(واقدی، همانجا؛ ابن‌سعد، ٢/٥٢). بیشتر فرستادگان را انصار، همراه تنی چند از مهاجران تشکیل می‌دادند(واقدی، ١/٣٤٧، ٣٥٢؛ ابن‌هشام، ابن‌سعد، همانجاها). از آنجا که پیامبر(ص) برجان این گروه بیمناک بود، ایشان در «جوار»(= پناه) ابویراء عامربن‌مالک(زهری، ٩٤-٩٥) راهی نجد شدند و پیش از رسیدن به منزلگاه بنی‌عامر، در بئر معونه اردو زدند و حَرام‌بن‌مِلحان را به همراه نامۀ پیامبر(ص) نزد عامربن‌طُفیل، از بزرگان بنی‌عامر فرستادند(نک‌: واقدی، ابن‌هشام، همانجاها). عامربن‌طفیل که بنا برگزارش برخی از منابع پیش از این با پیامبر(ص) دیدار، و آن حضرت را به جنگ تهدید کرده بود(ابن‌کثیر، ٣/١٤٠). بدون اعتنا به جوار عمویش عامربن‌مالک و دریافت پیام از سوی او که متعرض فرستادگان پیامبر(ص) نشوند(واقدی، همانجا)، نامۀ پیامبر(ص) را نخوانده، پیک دعوت ـ حرام‌بن‌ملحان ـ را به تیغ سپرد و قصد داشت دیگر فرستادگان را نیز به قتل رساند(همو، نیز ابن‌هشام، همانجاها). احتمالاً یکی از موجبات سرسختی عامربن‌طفیل در برابر فرستادگان پیامبر(ص)، رقابت با عمویش عامربن‌مالک بوده است که برخلاف او دوستدار پیامبر(ص) و متمایل به اسلام بود(نک‌: زهری، همانجا؛ واقدی، ١/٣٤٦).
بنی‌عامر که نمی‌خواستند پیمان ابوبراء عامل‌بن‌مالک را بشکنند، از یاری عامربن‌طفیل سرباز زدند(زهری، ٩٥). از این‌رو، از برخی از قبایل دیگر یاری خواست(ابن‌هشام، ابن‌سعد، همانجاها؛ قس: واقدی، ١/٣٤٧). سرانجام عامربن‌طفیل به یاری مردانی از بنی‌سلیم، فرستادگان را در بئرمعونه به قتل رساندند و از میان ایشان تنها دوتن جان به در بردند: یکی کعب‌بن‌زید که مجروح در میان کشتگان افتاده بود(نک‌: ابن‌هشام، همانجا: طبری، ٢/٥٤٧) و دیگری عمروبن‌امیۀ ضَمری که به هنگام واقعه، در بئرمعونه حضور نداشت. وی پس از واقعۀ کشتار به اسارت درآمد و سپس آزاد شد(نک‌: ابن‌هشام، ٣/١٩٤-١٩٥؛ واقدی، ١/٣٤٨)؛ آنگاه در راه بازگشت به مدینه، دو تن از بنی‌عامر را که با جوار پیامبر(ص) از مدینه بازمی‌گشتند، به غفلت کشت. اما پیامبر(ص) اقدام او را نکوهش کرد، و خود دیۀ کامل دو مقتول عامری را برای بنی‌عامر فرستاد(نک‌: همو، ١/٣٥٢؛ ابن‌هشام، ٣/١٩٥؛ قس: ابن‌عبدالبر، ١٧٢).
واقعۀ بئرمعونه چنان بر پیامبر(ص) گران آمد که تا مدتی در قنوت نماز صبح قاتلان اصحاب بئرمعونه را نفرین می‌فرمود(زهری، همانجا؛ ابن‌سعد، ٢/٥٣). گفته‌اند که آیات ١٦٩-١٧٠ سورۀ آل‌عمران در شأن این واقعه نازل شد(طبری، ٢/٥٥٠؛ نیز نک‌: واقدی، ١/٣٥٠).
مآخذ: ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبریٰ، به کوشش احسان عباس، بیروت، دارصادر؛ ابن‌عبدالبر، یوسف، الدرر فی اختصار المغازی و السیر، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ ابن‌کثیر، السیرةالنبویة، به کوشش مصطفیٰ عبدالواحد، بیروت، ١٣٨٦ق/١٩٦٦م؛ ابن‌هشام، عبدالملک، السیرةالنبویة، به کوشش مصطفیٰ سقا و دیگران، قاهره، ١٣٥٥ق/١٩٣٦م؛ زهری، محمد، المغازی النبویة، به کوشش سهیل زکار، دمشق، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ طبری، تاریخ؛ واقدی، محمد، المغازی، به کوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م؛ یاقوت، بلدان؛ یعقوبی، احمد، تاریخ، بیروت، ١٩٦٠م.
جمال موسوی