دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٢٨

بِیْهَقی، ابوالفضل‌محمدبن‌حسین(اواخر ٣٨٥- صفر٤٧٠ق/٩٩٥- سپتامبر١٠٧٧م)، دبیر و رئیس دیوان رسالتِ دستگاه غزنویان و مورخ معروف ایرانی. مورخان و زندگی‌نامه نویسان با عناوین خواجه، شیخ، کاتب(بیهقی، علی، ١٧٥؛ صفدی، ٣/٢٠)، امام(منهاج، ١/٢٢٦) و عمید(فصیح، ٢/١٤٣)، از او یاد کرده‌اند. خود او در تاریخ خویش همه جا عبارتِ «من که بوالفضلم» را به کار می‌برد. او در حارث‌آبادِ بیهق تولد یافت(بیهقی، علی، همانجا). سال تولد وی، یعنی ٣٨٥یا٣٨٦ق، از فحوای دو عبارت از تاریخ بیهقی مستفاد می‌شود که خود را، در یکی در سنۀ ٤٠٢ق/١٠١١م، شانزده ساله(ص٢٦٤)، و در دیگری، در سنۀ ٤٥٠ق/١٠٥٨م، شصت و پنح ساله(ص٢٢١) می‌خواند.
دربارۀ خانوادۀ بیهقی اطلاعی در دست نیست، خود او در تاریخ، تنها یک بار در این عبارت از پدر خویش یاد می‌کند: «خواجه‌ابوالفرج علی‌بن‌المظفر... که امروز در دولتِ فرخِ سلطان معظم ابوشجاع فرخ‌زادابن‌ناصرالدین... شغل اشرافِ مملکت او دارد و نایبانِ او؛ و او مردی است در فضل و عقل و علم و ادب یگانۀ روزگار؛ این سال[سال فتح سومنات(٤١٦-٤١٧ق)(نک‌: میرخواند، ١/٥٥٩-٦٠١)]آمده بود به سیستان و آنجا او را با خواجه پدرم ـ رحمةالله علیه ـ صحبت و دوستی افتاد»(ص٣١٤). پدر بیهقی در ٤٠٤ق در سیستان بوده، و گویا در خدمت محمود منصب مهمی داشته است؛ و از آنجا که تنها اعضای خانواده‌های مالدار ـ آن هم با تُحَف گران‌بها ـ می‌توانستند به خدمات دیوانی دست یابند، می‌توان گفت که خانوادۀ او ثروتمند بوده است(ارندس، ١٧).
بیهقی روزگارِ جوانی را ظاهراً در نیشابور ـ که مرکزی فرهنگی با مدارس و کتابخانه‌های بزرگ بوده ـ گذراند. از سخنان او برمی‌آید که هم در آن اوان، پیش از شروع خدمت دیوانی و به تعبیر خودش «سعادتِ خدمتِ این دولت... را نایافته»، به حوادث تاریخی و سماع از منابع و مراجع و ثبت مسموعات علاقه داشته است(ص١٣٠، نیز نک‌: ٩٠٩: شرح دیدار او با ثعالبی). وی پس از آن، به غزنه رفت و به دیوان رسالتِ محمود راه یافت. در ذکر وفات استادش، ابونصر مشکان در ٤٣١ق/١٠٤٠م می‌گوید: ١٩سال پیش او بودم(ص٧٩٥)؛ حال اگر تاریخ ورود او به دستگاه غزنوی را با دبیری دیوان رسالتش مقارن بدانیم، می‌توانیم بگوییم که در ٤١٢ق/١٠٢١م در ٢٧سالگی، به خدمت دیوانی درآمده بوده است. وی به نیابت ابونصر مشکان، در دیوان رسالتِ محمود به شغل دبیری اشتغال داشت و از ابونصر نواختها می‌دید و «عزیزتر از فرزندان» او بود(همانجا). ابونصر مشکان در مواقعی او را محرم می‌گرفت و نزد او راز دل می‌گشود و حتیٰ اسرار دیوان را با او در میان می‌نهاد.
علی بیهقی او را «استاد صناعت و مستولی بر مناکب و غوارب براعت» وصف کرده(ص٢٠)، و گفته است که «او دبیر سلطان محمود بود به نیابت ابونصر مشکان؛ و دبیر سلطان محمدبن‌محمود و دبیر سلطان مسعود؛ آن‌گاه دبیر سلطان مودود؛ آن‌گاه دبیر سلطان فرخ‌زاد. چون مدت مملکتِ سلطان فرخ‌زاد منقطع شد، انزوا اختیار کرد و به تصانیف مشغول گشت»(ص١٧٥). در تاریخ بیهقِ علی بیهقی از خدمت دیوانی بیهقی در ایام عبدالرشیدبن‌محمود(سل‌ ٤٤٠-٤٤٤ق/١٠٤٨-١٠٥٢م) که پیش از برادرزاده‌اش، سلطان فرخ‌زادبن‌مسعود(سل‌ ٤٤٤-٤٥١ق/١٠٥٢-١٠٥٩م) بر تخت غزنه نشست، یاد نشده است، اما خود بیهقی در ذکر خواجه بوسعدعبدالغفار فاخربن‌شریف ـ که «در روزگار امیر عبدالرشید از جملۀ همۀ معتمدان و خدمتکاران اعتماد بر وی افتاد از سفارت بر جانب خراسان» ـ تصریح می‌کند که «بدان وقت شغل دیوان رسالت من داشتم»(ص١٣١).
صفدی او را کاتبِ انشاء در عهد محمود به نیابت از ابونصر، و متولی انشاء در عهد محمدبن‌محمود، سپس مسعودبن‌محمود، سپس مودود، سپس سلطان فرخ‌زاد معرفی می‌کند و می‌افزاید که در پایان سلطنت فرخ‌زاد به خانه نشست تا در ٤٧٠ق درگذشت(٣/٢٠). یوسفی برآن است که بیهقی در دربار فرخ‌زاد به دبیری اشتغال نداشته است؛ او این نظر را از نوشته‌های خود بیهقی در جاهای متعدد تاریخش نتیجه می‌گیرد؛ اما بلافاصله به نوشتۀ صدرالدین حسینی در اخبارالدولة السلجوقیه اشاره می‌کند که بیهقی «کتاب الصلح»(= صلح‌نامۀ) سلجوق چغری‌بیگ و غزنویان را در اواخر سلطنت فرخ‌زاد انشا کرده است؛ از این‌رو، ممکن می‌داند که وی پس از آنکه در سلطنت عبدالرشید مغضوب گشت، بار دیگر به دیوان رسالت فراخوانده شده باشد(ایرانیکا، III/٨٨٩). ارندس نیز معتقد است که بیهقی خدمت فرخ‌زاد نکرده است، زیرا وی به هنگام نگارشِ حوادث سال ٤٢٤ق ـ که به استطراد خبر درگشت فرخ‌زاد را می‌دهد ـ یک کلمه هم از خدمت خود به این سلطان بر قلم نمی‌آورد(ص٢٣). با این همه، براساس اقوال پیشین می‌توان احتمال داد که بیهقی از ٤١٢ق/١٠٢١م تا اواخر سلطنت فرخ‌زاد(٤٥١ق) ـ جز مدتهای کوتاهی که در حبس، یا ایامی که خانه‌نشین بوده ـ به خدمت در دیوان رسالت دستگاه غزنویان اشتغال داشته است.
بیهقی در جایی از تاریخ نقل می‌کند که در اوایل سال ٤٥٠ق، خواجه بوسعد عبدالغفار «فضل کرد و مرا در این بیغولۀ عطلت بازجست»(ص١٣٠)؛ اما اشاراتی وجود دارد که بازگشت او را به خدمت دیوانی تا اوایل سلطنت ابراهیم‌بن‌محمود(٤٥١-٤٩٢ق/١٠٥٩-١٠٩٩م)نفی نمی‌کند؛ چنان که خود او می‌نویسد: «امروز در سنۀ احدیٰ و خمسین و اربعمائه[٤٥١ق] به فرمان... ابوالمظفر ابراهیم... به خانۀ خویش نشسته [است] تا آن‌گاه که فرمان باشد که باز پیشِ تخت آید»(ص٨٨٩).
دوران خدمت دیوانی بیهقی نشیب و فرازهایی را پیمود. پس از درگذشت ابونصر مشکان(٤٣١ق)، او را با همۀ شایستگی‌ای که داشت، برای جانشینی استادش جوان یافتند. بیهقی خود نقل می‌کند: «شغل دیوانی رسالتِ وی را امیر داد ـ در خلوتی که کردند ـ به خواجه بوسهل زوزنی، چنان‌که من نایب و خلیفتِ وی باشم؛ و در خلوت گفته بود که اگر بوالفضل سخت جوان نیستی، آن شغل به وی دادیمی؛ چه، بونصر پیش تا گذشته شد... با ما پوشیده گفت که... اگر گذشته شوم، بوالفضل را نگاه باید داشت»(ص٨٠٠). گفتنی است که در آن هنگام بیهقی ٤٦ساله بوده است.
بوسهل، جانشین ابونصر ـ که به گفتۀ بیهقی، در نسخت کردن رسائل پیاده بود(ص٨٤٥) ـ در ابتدا با بیهقی سرسازگاری نداشت و تنها با مداخلۀ مسعود به راه آمد. ناسازگاری بوسهل ـ یا به گفتۀ بیهقی، «حالِ شرارت و زعارتِ وی» ـ باعث شد که بوالفضل «رقعتی» در استعفا از دبیری به مسعود بنویسد(ص٨٠٠). اما مسعود استعفای او را نپذیرفت و به حمایت خود دلگرمش ساخت و جواب داد که «اگر بونصر گذشته شد، ما به جاییم» و بوسهل را به توجه به او مکلف ساخت(ص٨٠١) و او از این جمله آگاه و قوی‌دل شد.
بیهقی اشاره می‌کند که تا مسعود زنده بود، بوسهل مرا «عزت داشت و حرمت نیکو شناخت و پس از وی کار دیگر شد که مرد بگشت»(همانجا). اما در این میان، خود را نیز یکسره بی‌تقصیر نمی‌داند و اضافه می‌کند: «در بعضی مرا گناه بود و نوبتِ درشتی از روزگار در رسید و من به جوانی به قفص بازافتادم و خطاها رفت تا افتادم و خاستم و بسیار نرم و درشت دیدم و ٢٠ سال برآمد و هنوز در تبعت آنم»(همانجا). اگر در اینجا اشاره به سالهای پس از درگذشت مسعود(٤٣٢ق)باشد، مقارن می‌گردد با ٤٥٢ق، یعنی آغاز سلطنت ابراهیم، بوسعل در عهد سلطنت فرخ‌زاد نیز صاحب دیوان رسالت بود(ص١٧٥)و شاید در آن اوان نیز رفتار او باعث رمیدگی بیهقی شده باشد.
بیهقی در لشکرکشی محمود به سومنات از همراهان او بود(ص٣١٤). همچنین در جنگ هندوستان(٤٣١ق) مسعود را همراهی می‌کرد؛ در این سفر جانش به خطر افتاد و «خادمی خاص با دو غلام به حیله‌ها[او را] از جوی بگذرانیدند و خود بتاختند و برفتند» و او تنها ماند(ص٨٣٧).
بیهقی در اواخر سلطنت کوتاه عبدالرشیدبن‌محمود(٤٤١/٤٤٤ق) از جهتِ مَهرِزنی در غزنی به حبس قاضی افتاد(بیهقی، علی، ١٧٧؛ دربارۀ «مَهرزنی»(= مَهریۀ یک زن)یا «مُهرزنی»(= زدن مُهر)، نک‌: نفیسی، ١/٩؛ ارندس، ٢٢).
عوفی در جوامع‌الحکایات از برکناری بیهقی در عهد سلطنت عبدالرشید یاد می‌کند و علت آن را مخالفت تومان می‌داند. تومان غلام بچه‌ای بود متهور که امیر او را برکشید و او به پشت‌گرمی امیر به قلع‌وقمع بزرگان کوشید و باعث مصادرۀ اموال عبدالرزاق میمندی ـ پسر احمدبن‌حسن‌میمندی و وزیر مودود و عبدالرشید ـ شد. از خواجه ابوطاهر حسین‌علی ـ که مأمور هندوستان شده بود، نامه‌هایی به خواجه بوالفضل، صاحب دیوان رسالت عبدالرشید، می‌رسید که در آنها رنجش مردم از اعمال گماشته‌های تومان گزارش شده بود و خواجه این مکتوبات را به امیر عبدالرشید عرضه می‌داشت. از این‌رو، تومان از خواجه کینه به دل گرفت و از او سعایتها کرد که بر اثر آن امیر فرمان بازداشت خواجه را داد و خانۀ او غارت شد(٣(٢)/٥٧١-٥٧٣). و در اشاره به همین جریان است که بیهقی به افسوس می‌گوید: «اگر کاغذها و نسختهای من همه به قصد ناچیز نکرده بودندی این تاریخ از لونی دیگر آمدی»(ص٣٨١). سپس، با تسلطِ طغرل طاغی و کشته شدن امیر عبدالرشید، تومان دربند شد و خواجه ابوطاهرحسین‌علی که مقید بود، آزاد گردید، اما خواجه بوالفضل به قلعه فرستاده شد. در این اوان، طغرل برار، غلام گریختۀ محمودیان، مُلک غزنی به دست گفت و سلطان عبدالرشید را کشت و به همین مناسبت در منابع به اوصاف کافر نعمت، ملعون نامبارک و مغرور و مخدول، متصف گشت(همو، ٩٣٦؛ نیز نک‌: EI٢, I/١١٣٠) و «خِدَم ملوک را با قلعه فرستاد»(بیهقی، علی، ١٧٧). مدت استیلای طغرل ٥٧روز بود و چون او به دست نوشتگین زوبین‌دار کشته شد و «مُلک با محمودیان» افتاد(همو، ١٧٧-١٧٨)، بیهقی نیز آزاد شد.
مذهب بوالفضل را به این قرینه که روزگار جوانی را در نیشابور گذرانده است و بیشتر مردم آنجا شافعی مذهب بوده‌اند، می‌توان شافعی فرض کرد و به این قرینه که محمود و فرزندانش حنفی مذهب بوده‌اند(نک‌: نفیسی، ١/٥٨٧-٥٨٩)، می‌توان احتمال داد که حنفی بوده است(نیز نک‌: حاجی خلیفه، ١/٤٢٦؛ عبدالقادر قرشی، ٢/١٥٧).
بیهقی برکشیدۀ ابونصرمشکان، و خواه‌ناخواه به حلقۀ «پدریان» ـ یعنی کسانی که در عهد سلطنت محمود صاحب مناصب دیوانی و لشکری بودند ـ نزدیک بود. با این همه، او در هیچ‌جا از تاریخ‌ به ارتباط خود با افراد این حلقه اشاره نمی‌کند و حتیٰ در آنجا که از تلاشهای مخالفت‌آمیزِ آنان سخن می‌گوید، ملامتگر است؛ اما به رغم این خویشتن‌داری، از لحن سخنش همدردی با امثال علی قریب، حاجب بزرگ(ص٥٨بب‌( و حسنک، وزیر محمود(ص٢٢١بب‌( احساس می‌شود. مسعودیان او را خوش نداشتند و توانستند پس از مسعود ـ که جانبدار او بود و دیگران را به رعایت جانب او وادار می‌کرد ـ با برتخت نشستن مودود(٤٣٢-٤٤١ق)مدتی او را برکنار دارند(نک‌: ارندس، ١٢).
بیهقی طی حیات دیوانی خود، حامیان و دوستانی ـ عموماً از طایفۀ محمودیان ـ داشته، و به مناسبتهایی از آنان، و همچنین از مشاهیرِ همعصر خود در دستگاه غزنویان یاد کرده است؛ و در پاره‌ای از موارد نه تنها از ایشان نام برده، بلکه مراتب فضل و ودانش یا سجایای اخلاقی آنان را ستوده است. از این جمع به ویژه کسانی را می‌توان سراغ گرفت که بیهقی در نگارش اثر تاریخی خود از اطلاعات آنان بهره جسته است:
نخستین آنها بونصر مشکان است که بیهقی از او بارها با عنوان «استادم» یاد کرده، و آورده است که در سراسر دوران همکاری با او در دیوان رسالت، از عنایت وی برخوردار، و محرم او بوده است. او پس از درگذشت بونصر با حسرتی عمیق می‌نویسد: «چون من از خطبه فارغ شدم، روزگار این مهتر به پایان آمد و باقی تاریخ چون خواهد گذشت که نیز نام بونصر نبشته نیاید در این تألیف؟ قلم را لختی بر وی بگریانم...»(ص٧٩٥).
در جای جای تاریخ بیهقی با تنی چند از این رجال آشنا می‌شویم؛ از آن جمله‌اند: ١. ابوریحان بیرونی، که بیهقی درباره‌اش می‌نویسد: «مردی بود در ادب و فضل و هندسه و فلسفه که در عصر او چنو دیگری نبود و به گزاف چیزی ننوشتی»(ص٩٠٦). ثعالبی، که از او چنین یاد می‌کند: «من که بوالفضلم به نشابور شنودم از خواجه ابومنصور ثعالبی، مؤلفِ کتاب یتیمة الدهر فی محاسن اهل العصر و کتب بسیار دیگر...»(ص٩٠٩). ٣. خواجه بوسعد عبدالغفار، که از او می‌نویسد: «در اوایل سنۀ خمسین و اربعمائه[٤٥٠ق]... مرا در این بیغولّ عطلت باز جست و نزدیک من رنجه شد و آنچه در طلبِ آن بودم، مرا عطا داد»، و او را «حمیدِ امیرالمؤمنین»(ستودۀ خلیفۀ [عباسی]) می‌خواند و به این عبارات می‌ستاید: «او آن ثقه است که هر چیزی که خرد و فضل وی آن را سجل کرد، به هیچ‌ گواه حاجت نیاید»؛ آن‌گاه می‌افزاید: «مرا با این خواجه صحبت در بقیتِ سنۀ احدیٰ و عشرین[٤٢١ق] افتاد که رایت امیر شهید[= محمود]... به بلخ رسید»(ص١٣٠-١٣١). ٤. خواجه ابوالفرج عالی‌بن‌مظفر، که در دولتِ فرخ‌زاد شغل اشراف داشت و بیهقی در منقبت او می‌نویسد: «مردی است در فضل و عقل و علم و ادب یگانۀ روزگار» و می‌گوید که این مرد با پدرش صحبت و دوستی داشته است و می‌افزاید: «امروز دوست من است»(ص٣١٤). ٥. ابوالمظفرابن‌احمدبن‌ابی‌القاسم هاشمی، ملقب به علوی، که در شوال ٤٥٠ سرگذشتی را که میان سبکتگین و خواجۀ او رفته بوده، و نیز خواب دیدن سبکتگین را برای او نقل کرده است(ص ٢٥٣-٢٥٥) و در ستایش او می‌نویسد: «این بزرگ آزاد مردی است با شرف و نسب و فاضل و نیک شعر و قریب صدهزار بیت شعر است او را»(ص٢٥٣).
بیهقی در ترسل استعدادی شگرف داشت. او در همان آغازِ ورود به خدمت دیوانی، این استعداد را نشان داد. در پرتو همین استعداد بود که مدارج ترقی را در دیوان رسالت دستگاه غزنویان پیمود و در دولت عبدالرشید رئیس دیوان رسالت شد. او خود در حوادث سال ٤٣١ق می‌نویسد: «نسختها [که رقبای بوسهل کرده بودند] بخواندم و گفتم: سخت نیکوست [از راه‌ فروتنی عیب‌پوشی]. امیر [مسعود]... گفت ـ و در دنیا او را یار نبود در دانستن دقایق ـ که به از این می‌باید... نسختی کن و بیار تا دیده آید. بازگشتم. این شب نسخت کرده آمد و دیگر روز به دیگر منزل... پیش بردم... بخواند و گفت: راست همچنین می‌خواستم، بخوان، بخواندم برملا... چون بر ختم آمد، امیر گفت: چنین می‌خواستم و حاضران استحسان داشتند متابعةً لقول الملک، هرچند تنی دو [بوالحسن عبدالجلیل و مسعود لیث، رقبای بوسهل] را ناخوش آمد»(ص٨٤٥-٨٤٦).
بیهقی در صناعت دبیری بسیار ورزیده شد و شم انتقادی عمیقی یافت؛ چنان‌که این توانایی را در شاهدی نمودار ساخته است: «استادم[ابونصر مشکان] دو نسخت کرد این دو نامه را چنان که او کردی: یکی به تازی سوی خلیفه و یکی به پارسی به قدرخان... این نمط که از تخت ملوک به تخت ملوک باید نبشت، دیگر است و مرد آن‌گاه آگاه شود که نبشتن گیرد و بداند که پهنای کار چیست... و آن طایفه از حسدِ وی هر کسی نسختی کرد و شرم دارم که بگویم بر چه جمله بود. سلطان مسعود را آن حال مقرر گشت و پس از آن خواجۀ بزرگ احمد [= احمدبن‌حسن میمندی] در رسید مقررتر گردانید تا بادِ حاسدان یکبارگی نشسته آمد»(ص٨٨).
بیهقی اشعار عربی و فارسی از برداشته است. او خود نیز شعر می‌سروده که نمونه‌هایی از آن در تاریخ بیهق نقل شده است(بیهقی، علی، ١٧٧-١٧٨).
وی مردی بود بی‌غرض، با انصاف و حق‌شناس. جلوه‌های این صفات را در نوشته‌های او می‌توان سراغ گرفت. او دربارۀ بوسهل ـ که از وی دل خوشی هم نداشت ـ می‌نویسد: «وی رفت و آن قوم که محضر ساختند[دشمنان بوسهل که به مخالفت با او استشهاد تهیه کردند]رفتند و ما را نیز می‌بباید رفت... و من در اعتقادِ این مرد سخن جز نیکویی نگویم که قریب سیزده و چهارده سال او را می‌دیدم در مستی و هشیاری و به هیچ‌وقت سخنی نشنوم و چیزی نگفت که از آن دلیل توانستی کرد بر بدی اعتقاد وی»(ص ٢٧-٢٨)؛ همچنین در یک جا، خود را در سختیهایی که کشیده بود، گناهکار می‌داند و می‌نویسد: «در بعضی مرا گناه بود و... خطاها رفت تا افتادم و برخاستم»(ص٨٠١).
بیهقی همواره سپاسگزار استاد خویش است. بارها از او به نیکی یاد می‌کند و سجایای او را شرح می‌دهد، از جمله می نویسد: «مرا عزیز داشت و نوزده سال در پیش او بودم عزیزتر از فرزندان وی و نواختهای دیدم و نام و مال و جاه و عز یافتم؛ واجب داشتم بعضی را از محاسن و معالی وی که مرا مقرر گشت، باز نمودن و آن را تقریر کردن؛ و از ده یکی نتوانستم نمود تا یک حق را از حقها که در گردن من است بگزارم»(ص٧٩٥).
در میان آثار مکتوبی که از بیهقی برجای مانده، یا در متون از آنها یاد شده است، تاریخ او جایگاهی ممتاز دارد(نک‌: ه‌ د، تاریخ بیهقی).
مآخذ: ارندس، ا. ک.، «تاریخ مسعودی و مؤلف آن»، ترجمۀ اسدالله حبیب، آریانا، کابل، ١٣٥٤ش، س٣٣، شم‌ ٤؛ بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به کوشش علی‌اکبر فیاض، مشهد، ١٣٥٠ش؛ بیهقی، علی، تاریخ بیهق، به کوشش احمد بهمنیار، تهران، ١٣١٧ش؛ حاجی‌خلیفه، کشف؛ صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش ددرینگ، ویسبادن، ١٣٩٤ق/١٩٧٤م؛ عبدالقادر قرشی، الجواهر المضیئة، حیدرآباد دکن، ١٣٣٢ق/١٩١٤م؛ عوفی، محمد، جوامع‌الحکایات، به کوشش امیربانو مصفا و مظاهر مصفا، تهران، ١٣٥٣ش؛ فصیح‌خوافی، احمد، مجمل فصیحی، به کوشش محمود فرخ، مشهد، ١٣٣٩-١٣٤٠ش؛ منهاج سراج، عثمان، طبقات ناصری، به کوشش عبدالحی حبیبی، کابل، ١٣٤٢ش؛ میرخواند، محمد، روضةالصفا، به کوشش عباس زریاب خویی، تهران، ١٣٧٣ش؛ نفیسی، سعید، در پیرامون تاریخ بیهقی، تهران، ١٣٥٢ش، نیز:
EI٢, Iranica.
احمد سمیعی