دانشنامه بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٥٤٨٨

پُرْتْ سَعید، یا بورسعید، استان(محافظه) و شهری بندری در کرانۀ دریای مدیترانه، در شمال شرقی مصر واقع در دهانۀ کانال سوئز.
بندر پرت سعید واقع در °٣١ و´١٥ عرض شمالی و °٣٢ و´١٧ طول شرقی، با ٤٦٩هزار تن جمعیت(١٣٧٧ش/١٩٩٨م)بزرگ‌ترین بندر مصر پس از اسکندریه به‌شمار می‌آید(انکارتا١). این شهر مرکز استانی به همین نام با ٧٠٠‘٥٢٩ تن جمعیت(١٣٨٣ش/٢٠٠٤م) است(«فرهنگ...٢»). بندر پرت سعید از مراکز بازرگانی و ماهی‌گیری مصر به‌شمار می‌رود و دارای کارخانه‌های ساخت و تهیۀ مواد شیمیایی، غذایی و سیگارسازی است. برنج و پنبه عمده‌ترین اقلام صادراتی از مبدأ این بندر است. پرت‌سعید در ١٣٥٣ش/١٩٧٤م به منطقۀ آزاد صنعتی بدل شد(هیکل، ٨٦؛ انکارتا).
بندرپرت‌سعید شهری نوبنیاد است. در نیمۀ دوم سدۀ ١٩م فردینان دولسپس٣، مهندس فرانسوی طرحی برای آبراهۀ سوئز تدارک دید که دریای مدیترانه را به دریای سرخ مرتبط می‌ساخت. دیری نپایید که در ٢٥ آوریل١٨٥٩ کار حفر آبراهه با سرمایۀ مشترک مصر و فرانسه آغاز گشت(کدیور، ٩٧؛ ایوبی، ١/٣٤٨). دولسپس برای اسکان افرادی که در این طرح اشتغال داشتند، محلی را در ساحل دریای مدیترانه در نظر گرفت که به نام خدیو مصر، سعیدپاشا(د١٨٦٣م)، پرت‌سعید خوانده شد(رمزی، ٢(١)/٦؛ زیدان، ١/٢٠٠). علت انتخاب این محل به رغم نداشتن آب شیرین و سایر امکانات جاذب جمعیت، ژرفای مناسب آب آنجا بود که با طرح پیش‌بینی شده برای ساخت آبراهه مطابقت بیشتری داشت(EI٢, VIII/٣٢٤؛ روت‌کوپف، ٤٨).
رفته‌رفته در ١٢٧٨ق/١٨٦١م پرت‌سعید به صورت روستایی درآمد که دوهزار سکنه را در خود جای داده بود. افزون بر اسکله و تأسیسات بندری، نیروگاه برق نیز به سرعت توسعه یافت، چندان‌که شمار جمعیت آن از ١٠هزار نفر که در میان آنان شماری از اتباق کشورهای خارجی به چشم می‌خوردند، فراتر رفت(EI٢, VIII/٣٢٥؛ روت‌کوپف، ٤٧-٤٨؛ رمزی، همانجا). در ١٨٩٥م آب شیرین از بندر اسماعیلیه به پرت‌سعید آورده شد و در پی آن بندر توسعۀ بیشتری یافت(همانجا). توسعه و تجهیز تأسیسات بندری و بنای ساختمانهای تجاری و مسکونی با الهام از هنر و معماری اروپایی، همگی نشانۀ رشد چشم‌گیر این شهر در سدۀ ٢٠م بود. دو بخش عرب‌نشین در غرب، و اروپایی‌نشین در شرق چهرۀ پرت‌سعید را از دیگر شهرهای مصر متمایز می‌ساخت. در این میان ناحیۀ شرقی آن به سبب برخورداری از موقعیت ممتاز استراتژیکی توسعۀ بیشتری یافت(سامی، ٢/١٥٤٣؛ رکلو، X/٥٩٠).
جمال‌عبدالناصر در ٥مرداد١٣٣٥ش/٢٦ژوئیۀ١٩٥٦م کانال سوئز را که از شریانهای حیاتی راههای دریایی به‌شمار می‌رفت، ملی اعلام کرد(EI٢، همانجا؛ ویلر، ٣٠٩). دولتهای انگلیس و فرانسه که حاکمیت خود را بر آبراهۀ سوئز از دست رفته می‌دیدند، در پی فرصتی مناسب بودند تا به بهانۀ ادارۀ آبراهه توسط نیروهای بین‌المللی برای تضمین عبور و مرور آزاد کشتیها، حاکمیت دوبارۀ خود را بر آبراهۀ سوئز تحقق بخشند. هجوم نیروهای اسرائیلی به خاک مصر در ٢٩ اکتبر همان سال که به قصد درهم شکستن قوای نظامی مصر و اشغال صحرای سینا انجام گرفت، راه را برای مداخلۀ نظامی کشورهای انگلیس و فرانسه هموار ساخت. گویا این جمله با توافق قبلی این دو کشور صورت گرفته بود. از این‌رو در ٣١ اکتبر دولتهای فرانسه و انگلیس با هدف اشغال آبراهۀ سوئز و سرنگونی حکومت ناصر، نیروهای نظامی خود را در دریای مدیترانه مستقر ساختند و کشتیهای آنان در ساحل بندر پرت‌سعید پهلو گرفت. بعدازظهر همان روز جنگنده‌های کشورهای مهاجم پایگاههای نظامی و فرودگاه بین‌المللی مصر را بمباران کردند و در جریان این حملات، شماری از مردم غیرنظامی جان باختند(ابوعزالدین، ١٩٠؛ گورست، ١١٣، ١٣١، ١٧٣-١٧٤؛ احمد، ٦٤٠-٦٤١).
در ٥ نوامبر همان سال چتربازان انگلیسی و فرانسوی به قصد قطع صدور جریان نفت به قاهره، پیشروی به سوی جنوب تا عمق اسماعیلیه و اشغال کانال سوئز، در ساحل پرت‌سعید فرود آمدند. از این‌رو نخست ارتباط پرت‌سعید را با دولت مرکزی مصر قطع کردند تا زمینه برای هجوم گستردۀ نیروی زمینی مهیا شود. به رغم مقاومت سرسختانۀ ارتش مصر و نیروهای مردمی، مهاجمان با استفاده از ٧٥هزار نیروی نظامی و تسلیحات و تجهیزات کامل جنگی در ٦ نوامبر بندر پرت‌سعید را به اشغال کامل خود درآوردند. در پی اعتراض آمریکا و اتحاد جماهیر شوروی سابق و تهدید این دو کشور به مداخلۀ نظامی، انگلیس و فرانسه مناقشه بر سرحاکمیت بر آبراه سوئز را به سازمان ملل متحد ارجاع دادند. شورای امنیت در ٧ نوامبر آتش‌بس اعلام کرد و از انگلستان و فرانسه خواست تا نیروهای خود را از خاک مصر خارج کنند و طرفهای درگیر، تمامی عملیات نظامی خود را متوقف سازند. سرانجام در ١٢ نوامبر نیروهای حافظ صلح در منطقه مستقر شدند(برادن، ١١٤-١١٥؛ کایل، ١٧٣, ٢٣٧؛ وست‌وود، ٥٦-٥٧؛ ابوعزالدین، ١٩٠-١٩١؛ گورست، ١٨١؛ عبدالناصر، ٢/٤٣٨). در فاصلۀ ٣ تا ٢٢ دسامبر قوای مهاجم به تدریج خاک مصر را ترک کردند(گورست، ٢١٦-٢١٨). پس از آن، بندر پرت‌سعید که در جریان جنگ به شدت آسیب دیده بود، بازسازی شد و رونق خود را بازیافت(عبدالناصر، ٢/٤٧٩).
در دهۀ ١٩٦٠م اتحاد جماهیر شوروی سابق برای کسب امتیازات و تسهیلات در بندر اسکندریه و پرت‌سعید، مبلغ یک میلیارد دلار کمک نظامی و ٢٥٠ میلیون دلار کمک اقتصادی در اختیار دولت مصر قرار داد(اسماعیل، ١٠٨). از رهگذر این کمکها اسکلۀ بندر پرت‌سعید لایروبی و عمیق‌تر، و تأسیسات بارگیری آن مجهزتر شد(ابوعزالدین، ٨١). افزون بر این، در دورۀ حکومت جمال‌عبدالناصر فرودگاه بین‌المللی پرت‌سعید احداث شد(عبدالناصر، ١/٢٤٩) و از آنجا که این بندر از جاذبۀ جهانگردی بسیاری برخوردار بود، دفاتری در آنجا برای جذب جهانگردان دایر گردید(همو، ٢/١٤٣). اندک اندک بندر پرت‌سعید به صورت مرکز عمدۀ بازرگانی شرق و غرب جهان درآمد(رمزی، همانجا)که در حمل نفت و کالاهای اساسی به اروپا نقش چشم‌گیر داشت(ابوعزالدین، ٨٢).
پرت‌سعید در جریان جنگهای ٦ روزه میان اعراب و اسرائیل در ژوئن ١٩٦٧ و نیز جنگ اکتبر ١٩٧٣ به شدت آسیب دید. از این رو، در فاصلۀ سالهای ١٩٦٧ تا ١٩٧٥م اسکله‌های این بندر به روی کشتیها بسته شد. پس از امضای پیمان کمپ‌دیوید در ١٣٥٧ش/١٩٧٨م و صلح مصر با اسرائیل در ١٩٧٩م، پرت‌سعید فعالیت گذشتۀ خود را از سرگرفت(نک‌: تکیه‌ای، ٦١-٦٣؛ EI٢، همانجا).
مآخذ: احمد، نجیب، فلسطین تاریخاً و نضالاً، عمان، ١٩٨٥م؛ ایوبی، الیاس، تاریخ مصر فی عهد الخدیواسماعیل باشا، قاهره، ١٤١٠ق/١٩٩٠م؛ تکیه‌ای، مهدی، مصر، تهران، ١٣٧٥ش؛ رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة، قاهره، ١٩٥٤-١٩٥٥م؛ زیدان، جرجی، تاریخ مصر الحدیث، قاهره، ١٩١١م؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق؛ عبدالناصر، جمال، المجموعةالکاملة لخطب و احادیث و تصریحات، به کوشش احمدیوسف احمد، بیروت، ١٩٩٥-١٩٩٦م؛ کدیور، جمیله، مصر از زاویه‌ای دیگر، تهران، ١٣٧٣ش؛ گورست، آنتونی و لوئیز جانمن، بحران سوئز، ترجمۀ علی معصومی و غلامرضا امامی، تهران، ١٣٧٧ش؛ ویلر، جسی و دیگران، جغرافیای عمومی جهان، ترجمۀ ابوطالب صارمی، تهران، ١٣٤٠ش؛ نیز:
Abu lzzeddin, N. M., Nasser of the Arabs, Beirut, ١٩٧٥; Braddon, R., Sues: Splitting of a Nation, London, ١٩٧٣; EI٢; Encarta Reference Library, ٢٠٠٤; Heikal, M., Autumn of Fury, London, ١٩٨٣; Ismael, T. Y., The Middle East in World Politics, New York, ١٩٧٤; Kyle, K.,Suez, London, ١٩٩١; Reclus, E., Géographie universelle, Paris, ١٨٨٥; Rothkopf, C. Z., The Opening of the Suez Canal, New York, ١٩٧٣; westwood, J. N., The History of the Midle East Wars, London, ١٩٩٤; The World Gazetteer, www.world-gazetteer.com.
عزت ملاابراهیمی
























١. Encarta… ٢. The World… ٣. F. de lesseps