بُوَیْطی، ابویعقوب‌یوسف‌بن‌یحیى قرشی(د ٢٣١ق/٨٤٦م)، فقیه، زاهد و محدث مصری، شاگرد و جانشین شافعی، نسبت وی به بوبط، روستایی درصعید مصر می‌رسد(سمعانی، ٢/٣٦٦؛ یاقوت، ١/٧٦٦). از تاریخ تولد وی در منابع ذکری به میان نیامده است، ولی براساس آگاهیهای موجود دربارۀ روایت وی از ابن وهَب(د١٩٧ق/٨١٣م)، می‌توان ولادت او را در نیمۀ دوم سدۀ ٢ق تخمین زد.
بویطی از ابن‌وهب ومحمدبن ادریس شافعی حدیث شنید(ابن ندیم، ٢٦٥؛ ابن ابی حاتم، ٤(٢)/٢٣٥؛ خطیب، ١٤/٢٩٩؛ ذهبی، سیر...، ١٢/٥٩؛ نیز برای روایت وی از شافعی، نک‌: دارمی، ٣٦٠). در فهرست کسانی که از او روایت کرده‌اند، از ربیع‌بن سلیمان مرادی، ابواسماعیل ترمذی، ابراهیم‌بن‌اسحاق حربی، ابوحاتم رازی، عثمان‌بن‌سعید دارمی، قاسم‌بن‌مغیرۀ جوهری، احمدبن منصوررمادی، قاسم‌بن‌هاشم سمسار، احمدبن‌ابراهیم‌بن فیل، محمدبن عامر مِصّیصی، ابوسهل محمودبن نضربن واصل بُخاری، یحیی‌بن‌عثمان‌بن‌صالح مصری و ابوالولید مکی می‌توان یاد کرد(ابن‌ندیم، ٢٦٦؛ ابن‌ابی حاتم، خطیب، همانجاها؛ سمعانی، ٢/٣٦٧؛ ذهبی، همانجا؛ سبکی، ٢/١٦٣؛ ابن‌حجر، ١١/٤٢٧). ازنظراعتبار در نقل حدیث، ابوحاتم اورا «صدوق»(نک‌: ابن‌ابی حاتم، همانجا)، و احمد عجلی او را ثقه و پیرو سنت دانسته است(نک‌: ذهبی، العبر، ١/٣٢٣)
بویطی فقه را نزد شافعی فرا گرفت. پس از مرگ شافعی(٢٠٤ق/٨١٩م). با وجود رقیبانی چون محمدبن‌عبدالله بن عبدالحکم(د ٢٦٨ق/٨٨١م)، بویطی که از بقیه مسن‌تر بود، جانشین وی در امر تدریس و فتوا گشت(نک‌: خطیب، ١٤/٣٠١؛ ابواسحاق، ٩٨؛ ذهبی، سیر، ١٢/٦٠؛ سبکی، همانجا). گفته‌اند که شافعی استفتائات را به او ارجاع می‌داد(نک‌: عبادی، ٧) و نیز اورا اعلم اصحاب خود می‌دانست(خطیب، ابواسحاق، نیز ذهبی، العبر، همانجاها). ابن ندیم(همانجا)، مُزَنی را فقیه‌ترین اصحاب شافعی، و بویطی را صالح‌ترین آنها خوانده است. همچنین تسلط وی براحتجاج به کتاب خدا ستوده شده است(نک‌: عبادی، همانجا). ابن حزم(ص٣٣٣)، بویطی را از مجتهدان اصحاب شافعی محسوب می‌دارد(برای نمونه‌هایی از اختلاف فقهی بویطی با شافعی، نک‌: شافعی، ٦/٢٣٦؛ عبادی، ٩).
بویطی در جریان محنه در روزگار الوائق باالله(حک‌ ٢٢٧-٢٣٢ق/٨٤٢-٨٤٧م) در مصر بازداشت، ودر غل‌وزنجیر به بغداد آورده شد. در ماجرای بازداشت وی، از حسادت و سعایت برخی چون ابن‌ابی اللیث، قاضی حنقی مصر، ابوبکر اصم، اصحاب ابن‌ابی دؤاد، فرزند شافعی و مزنی یاد شده است(نک‌: ابن عبدالبر، ١٠٩؛ ذهبی، سیر، ١٢/٦٠-٦١؛ سیوطی، ١/٣٠٦). وی که قائلان به مخلوق بودن قرآن را کافر می‌دانست، براثر پافشاری در عقیدۀ خود زندانی گردید و در حبس درگذشت(ابوالعرب، ٤٤٨؛ عبادی، ٨؛ خطیب، ١٤/٢٩٩-٣٠٠؛ ابواسحاق، همانجا).
بویطی دو مختصر از کتابهای شافعی ترتیب داده بود که ابن‌ندیم(همانجا) آنها را با عنوان‌المختصر الکبیر و المختصر الصغیر معرفی کرده است(برای نسخه‌های آن، نک‌: GAS,I٤٩١). گفتنی است که مختصر بویطی به ترتیب بابهای المبسوط شافعی تنظیم شده بود(عبادی، همانجا)و علاوه برکتابهای موجود در المبسوط افزوده‌های فراوانی نیز داشته است(بیهقی،١/٢٥٥). این کتاب نزد سبکی موجود بوده، و اقتباسهایی از آن را در طبقات خود آورده است(نک‌: ٢/١٦٣، ١٦٦-١٧٠). به هر تقدیر، بویطی را مروج آثار مصری شافعی دانسته اند(ابن‌عبدالبر، همانجا؛ نیز نک‌: عبادی، ٧-٨). دربرخی گزارشها آمده است که آثار وی نسبت به دیگر کتب، خطای کمتری دارد(خطیب، ١٤/٣٠١).
دیگر اثر وی کتاب ‌الفرائض است(ابن‌ندیم، همانجا).
مآخذ: ابن‌ابی حاتم، عبدالرحمان، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دکن، ١٣٢٧ق/١٩٥٣م؛ ابن حجرعسقلانی، احمد، تهذیب التهذیب، حیدرآباد دکن، ١٣٢٧ق؛ ابن‌حزم، علی، «اصحاب‌الفتیا»، جوامع‌السیرة، به کوشش احسان عباس و دیگران، قاهره، دارالمعارف؛ ابن عبدالبر، یوسف، الانتقاء، بیروت، دارالکتب‌العلمیه؛ ابن ندیم، الفهرست؛ ابواسحاق شیرازی، ابراهیم، طبقات الفقهاء، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠١ق/١٩٨١م؛ ابوالعرب تمیمی، محمد، المحن، به کوشش یحیى وهیب جببوری، بیروت، ١٤٠٣ق/١٩٨٣م؛ بیهقی، احمد، مناقب‌الشافعی، به کوشش احمد صفر، قاهره، ١٣٩٠ق/١٩٧٠م؛ خطیب بغدادی، احمد، تاریخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛ دارمی، عبدالله، سنن، قاهره، ١٣٩٨ق/١٩٧٨م؛ ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ق/١٩٨٤م؛ همو، العبر، به کوشش محمدسعیدبن‌بسیونی زغلول، بیروت، ١٤٠٥ق/١٩٨٥م؛ سبکی، عبدالوهاب، طبقات الشافعیة الکبرى، به کوشش عبدالفتاح محمد حلوو محمود محمد طناحی، قاهره، ١٣٨٣ق/١٩٦٤م؛ سمعانی، عبدالکریم، الانساب، حیدرآباد دکن، ١٣٨٣ق/١٩٦٣م؛ سیوطی، حسن المحاضرة، به کوشش محمدابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٧ق/١٩٦٧م؛ شافعی، محمد، الام، به کوشش محمدزهری نجار، بیروت، ١٣٩٣ق/١٩٧٣م؛ عبادی، محمد، طبقات الفقهاء الشافعیة، به کوشش یوستا ویتستام، لیدن، ١٩٦٤؛ یاقوت، بلدان؛ نیز:
GAS
علی تولّایی